دکتر میررضا طاهریاطاقسرا
عضو هیات علمی دانشگاه صنعتی امیرکبیر
روشهایی برای پرورش ماهی و آبزیان در دریا وجود دارد که آن عبارت است از پرورش ماهی و سایر آبزیان در محیطهای محصور در داخل آبهای آزاد دریاها و اقیانوسها است. در این روش بچه ماهیها در محیط محصور دریا یا اقیانوسها رها شده و تغذیه میشوند و علاوه بر بهره برداری اقتصادی به منظور فروش تجاری برای غذا، از این ماهیها برای ماهیگیری تفریحی و یا آزادسازی آنها به منظور تعدیل در تعداد ماهیهای آبها و مناطق دریایی نیز استفاده میشود.
همواره تقاضا برای ماهی و غذاهای پروتئینی دریایی در حال افزایش و منابع پروتئینی طبیعی و وحشی دریا تدریجا در حال کاهش است. از سال ۱۹۷۰، به طور سالانه رشد تولید ماهی به روش آبزیپروری ۶٫۶% است. آمار جهانی سازمان غذا و کشاورزی ملل متحد (فائو) نشان میدهد که در سال ۲۰۰۸ کل تولید ماهیهای پرورشی جهان به وزن ۳۳٫۸ میلیون تن و به ارزش کل ۶۰ میلیارد دلار و در همین سال سهم آبزیپروری از مصرف جهانی غذاهای دریایی حدود ۴۵٫۷% بوده است. برای نمونه اکنون ۶۲% از ماهیهای پرورشی جهان در کشور چین تولید میشود، و تاکنون بیش از ۵۰% از غذاهای دریایی سال ۲۰۱۶ بصورت آبزیپروری تولید شده است.
آبزیپروری در مناطق دور از ساحل دریا به آبزیپروری در آبهای آزاد شناخته میشود و یک رویکرد جدید و در حال توسعه در زمینه کشت دریایی یا مزرعه دریایی است و در واقع مزرعه پرورش ماهی به دور از ساحل منتقل میشود. این مزارع که به صورت قفسهایی هستند، در مناطقی از آب دریا ساخته میشوند که عمق آنها بیشتر و آب آنها دارای حصار طبیعی و سکون کمتری نسبت به آبهای نزدیک به ساحل دارد و آب آزاد دریا بخوبی در آن منطقه جریان دارد.
یکی از دلایل عدم برپایی قفس پرورش ماهی در نزدیکی ساحل، اجتناب از انباشت مواد غذایی و خوراک ماهی و همچنین فضولات ماهی در کف دریا و جلوگیری از آسیب به اکو سیستم داخل دریا میباشد. لذا، با برپایی قفسهای پرورش ماهی در مناطق دور از ساحل، مواد ته نشین شده از خوراک دام و فضولات ماهی توسط جریان آب از زیر قفسها جارو شده و در آب رقیق میگردد. ساختن قفسهای پرورش ماهی در مناطق دور از ساحل مزایای دیگری نظیر بیشتر بودن فضای در دسترس و در نتیجه افزایش تولید ماهی را به همراه دارد. اگر چه ساخت این قفسها در مناطق دور از ساحل، ممکن است برخوردهایی با دیگر استفاده کنندگان این مناطق داشته باشد، ولی از آنجا که بهرهبرداران از آبهای نزدیک به ساحل بیشتر هستند لذا، مزاحمت برای این قفسها در مناطق دور از سواحل کمتر میباشد. اما پرورش ماهی در قفس و در آبهای دریا معایبی داشته و محدودیتهایی را هم ایجاد میکند. از معایب این روش استفاده مستمر از داروهای آنتیبیوتیک و دیگر داروهای مورد استفاده، امکان فرار ماهیها از قفسها در صورت پارگی تور و خرابی چهارچوب قفس و سرایت بیماری ماهیهای داخل قفس به ماهیهای وحشی میباشد.
ترویج آبزیپروری در دریا به واسطه ایجاد شغل برای افراد و درآمدزایی برای سرمایهگذاران بویژه زمانی که منابع پروتئینی دریایی و جمعیت ماهیهای وحشی در حال کاهش است، در تمام کشورها مورد تشویق قرار گرفته و دولتها برای حمایت از این صنعت، اعتبارات مالی و پولی و همچنین کمکهای فنی و تخصصی در اختیار سرمایهگذاران قرار میدهند. در مقایسه با سایر شاخههای آبزیپروری، اگر چه روش پرورش ماهی در قفسهای منصوب در مناطق دور از ساحل مستلزم تجهیزات نسبتا پیشرفته و با هزینه بیشتری است اما در عوض، استفاده از وسایل و تجهیزات مدرن و پیشرفته کاهش هزینه نیروی انسانی را به همراه خواهد داشت. البته زمینههای اشتغال در آبزیپروری دریایی علاوه بر اشتغال مستقیم نیروی انسانی تولیدی و نگهداری سیستمهای قفسهای دریایی، شامل نیروی انسانی لازم برای فرآوری و بستهبندی و نگهداری و حمل ماهیهای تولیدی نیز میباشد و در اینصورت، با توجه به حجم سرمایه گذاری و وسعت مزرعه پرورش ماهی میتوان زمینه اشتغال قابل توجهی را در نواحی ساحلی در نظر گرفت.
۴– ارزیابی فائو از آبزیپروری
با توجه به محدودیت زمینهای کشاورزی و مراتع دامپروری، افزایش جمعیت انسانی و کاهش منابع پروتئین دریایی، همواره یکی از منابع مورد توجه سازمان فائو برای غذا و بویژه مواد غذایی پروتئینی، منابع پروتئینی دریایی و آبزیپروری بوده است. از اینرو در سال ۲۰۱۰ کمیته فرعی آبزیپروری سازمان کشاورزی و غذا در سازمان ملل متحد، ارزیابی و بر آوردی از آبزیپروری در مناطق دور از ساحل را به کشورهای عضو ارائه نموده است. بر اساس این برآورد انجام شده توصیههایی به کشورهای عضو شده است که اهم آن به شرح زیر است:
۴-۱- آبزیپروری در اروپا
در پی ترویج مصرف آبزیان و پروتئین دریایی و توسعه آبزیپروری در کشورهای اروپایی، کمیسیون مربوطه در اتحادیه اروپا سیاستهایی را در زمینه آبزیپروری در مناطق دور از ساحل در سال ۲۰۰۲ تدوین و اعلام کرده است. اهم این سیاستها به شرح زیر است:
از سال ۲۰۰۸ نظام مناطق دریایی دور از ساحل اروپا در کشورهای نروژ، ایرلند، ایتالیا، اسپانیا، یونان، قبرس، کرواسی و بیشتر کشورهای ساحلی اروپا و حتی برخی کشورهای غیر اروپایی نظیر کشورهای خط ساحل جنوبی مدیترانه به اجرا گذاشته شده است.
اکنون در بسیاری از کشورهای اروپایی و به عنوان بخشی از برنامه توسعه ملی این کشورها، از تکنولوژی جدید و مدرن که بر پایه یافتههای تحقیقاتی دانشگاهها و موسسات پژوهشی است، در ساخت سیستمهای پرورش ماهی در مناطق دور از ساحل بکار گرفته میشود. این تجهیزات عبارتند از سنسورهای تغذیه، پایش وزنی و سلامت ماهیها، ابزارهای کنترل تغذیه، سیستمها و ابزارهای ارتباط و سنجش از راه دور و طراحی، انتخاب مواد، قالبگیری و تست بدنه قفسها و انتخاب مواد، نوع بافت و ویژگیهای تور قفسها.
۵- مطالعات و توسعه جاری در آبزیپروری
پژوهشها و تحقیقات دامنهدار و هدفمند در زمینه ابعاد مختلف پرورش ماهی در قفسهای دریایی در کشورهای مختلف به ویژه کشورهایی که در این زمینه سرمایهگذاری کرده و مشغول تولید هستند در حال انجام بوده و سایر کشورهای دارای دریا یا دریاچههای مناسب بهرهبرداری نیز در صدد استفاده از این روش برای تولید غذاهای دریایی هستند. از تحقیقات انجام شده میتوان به نحوه تعیین موقعیت نصب قفسها از نظر فاصله تا خط ساحلی، عمق نصب قفس، ارتفاع قفس و … اشاره کرد که این پارامترها برای انواع آبزیان و شرایط فزیکی شیمیایی و دینامیک دریایی و … مناطق مختلف میتواند متفاوت باشد.
در آبزیپروری دریایی که پرورش آبزی در قفس انجام میشود، بسته به نوع آبزی میتوان از انواع متناسب قفس با طراحی مناسب چهارچوب نگهدارنده و تور از نظر جنس، بافت، اندازه مش و … استفاده کرد. با این حال، از این روش بیشتر برای ماهیها و به ویژه ماهیهای استخوانی استفاده میشود که البته انتخاب نوع ماهی بستگی به بازار و شرایط آب یا دریای مورد نظر دارد.
یکی از زمینههای مناسب و جذاب استفاده از سیستم قفس دریایی برای پرورش ماهی، استفاده از این سیستم برای ماهیهای خاویاری در شمال کشور میباشد. برای اینکه نسل این نوع ماهیها به دلیل صید بیرویه در دهههای اخیر در حال انقراض بوده و این در حالی است که گوشت و خاویار این نوع ماهیها با قیمت بسیار بالایی در کشور به فروش میرسد و قیمت فروش خاویار در بازارهای خارجی بسیار بالا و لذا پرورش این نوع ماهی و در محیط کنترل شده مثل قفسهای دریایی بسیار به صرفه میباشد.
اما از نظر ساختمانی، یکی از اجزای مهم قفسهای دریایی تور این قفسها میباشد که به مدد تکنولوژی تولید انواع پلیمرها و فناوری طراحی، ساخت و تولید ماشینهای بافت این تورها، امروزه انواع ماشینها برای بافت تورهای مختلف از جمله تورهای ماهیگیری و صنعتی به ویژه تورهای قفسهای دریایی قابل بافت و تولید هستند. نخهای ویژه بافت تور قفسهای دریایی انواع مختلفی دارد که بیشتر آنها در داخل کشور قابل تولید میباشد. اما از نظر ماشینآلات تولید و توربافی نیز امکان واردات این ماشینآلات وجود داشته ودانش فنی بهرهبرداری از این ماشینآلات و تولید تور مناسب برای قفسهای دریایی در داخل کشور فراهم است. از ماشینهای ویژه بافت تورهای قفسهای دریایی علاوه بر تورهای قفس دریایی میتوان تورهای با مصارف صنعتی دیگر نیز تولید کرد که از این نظر تأسیس یک واحد تولیدی در کشور اقتصادی و مقرون بصرفه خواهد بود.
انواع مختلفی از قفسهای دریایی پرورش ماهی ساخته و مورد استفاده قرار میگیرند که این قفسها بر اساس جنس، حجم قفس، محل نصب در دریا (نظیر عمق و فاصله تا خط ساحلی)، نوع آبزی و دیگر شرایط از قسمتهای مختلفی تشکیل میشوند. قفسهای دریایی پرورش ماهی که در مناطق دور از ساحل نصب و مورد بهرهبرداری قرار میگیرند به دو دسته عمده قفسهای شناور و قفسهای غوطهور یا معلق تقسیم میشوند که این قفسها نیز از اجزای مخلتفی تشکیل میشوند. اجرای اصلی این قفسهای دریایی به شرح زیر میباشد:
همه اجزای یک قفس دریایی پرورش ماهی دارای اهمیت بوده و جنس مواد و مهندسی ویژگیهای ساخت آنها در هزینه، پایداری، نگهداری و بهرهوری از این روش پرورش ماهی موثر میباشد. یکی از اجزای مهم یک قفس دریایی پرورش ماهی، تور این قفسها میباشد که از نظر جنس، ویژگیهای نخ یا طنابی که تور از آن ساخته میشود، روش ساخت و تولید و شکل و اندازه مش تنوع فراوانی داشته و انتخاب تور مناسب به عوامل مختلفی نظیر هزینه و سرمایهگذاری، عملکرد تور در آبها، نوع آبزی یا ماهی مورد نظر بستگی دارد.
تورهای پرورش ماهی از محصولات صنایع نساجی بوده و در زیرگروه منسوجات صنعتی قرار دارند. این تورها ازنخهای ویژه و از جنس پلیمرهای مصنوعی ساخته میشوند. تورهای قفسهای دریایی پرورش ماهی از دیرباز در کشورهایی که دارای مزرعههای پرورش ماهی در آبهای آزاد بودند مورد استفاده قرار گرفته و این تورها از کشورهایی که دارای کارخانههای تولید تور پرورش ماهی بودند تأمین میشود. شایان ذکر است که در بعضی از مزارع پرورش ماهی در قفسهای دریایی از تورهای فلزی از جنس مفتولهای گالوانیزه یا مفتولهای مسی استفاده میشود که مصرف این نوع تورها با اهداف ویژه و البته با سرمایهگذاری بسیار بوده و از نظر فنی نیز با دشواریهایی همراه است.
در تولید تورها برای قفسهای دریایی پرورش ماهی دو فاکتور فنی و تکنولوژی بسیار حائز اهمیت است و این دو فاکتور عبارتند از جنس نخهای تور و روش تولید تورها. در اینجا مختصرا به این دو فاکتور پرداخته میشود.
۷-۱- جنس نخهای تورها
چنانکه پیشتر اشاره شده است، جنس تورهایی که برای قفسهای دریایی ساخته میشود از پلیمرهای مصنوعی میباشد. این پلیمرها بصورت نخهای فیلامنتی و یکسره به وسیله دستگاههای اکستروژن ریسیده و سپس بوسیله ماشینهای اسمبلی وایندر و تویستر تبدیل به نخهای مناسب تولید تور میشوند. پلیمرهایی که از آنها برای تولید این تورها استفاده میشود به شرح زیر میباشند:
اگر چه هر سه نوع از پلیمرهای فوق میتوانند برای تولید تور قفسهای دریایی مورد استفاده قرار گیرند، ولی امروزه استفاده بیشتر از نخهای از جنس پلیاتیلن برای تولید این تورها استفاده میشود. استفاده گسترده از نخهای پلیاتیلن در تولید تور قفسهای دریایی دلایل مختفی از جمله قیمت پایینتر، چگالی پایین، دردسر کمتر در تولید و مشکلات عملکردی کمتر آنها در حین استفاده میباشد. همه این تورها میتوانند به صورت بیرنگ و رنگی تولید شوند. نمره یا ضخامت نخ این تورها بستگی به مقاومت و مشخصات فنی کلی قفس مورد استفاده داشته و در حین تولید نخ و بافت تور قابل قابل تنظیم است.
استفاده از هر یک از این نخها (پلیمرها) برای تولید تور مزایا و معایبی دارد و انتخاب آنها بستگی به عواملی نظیر ملاحظات فنی، شرایط محیطی نصب قفس و حجم قفس دارد.
۷-۲- روشهای تولید تور
برای ساخت تور از مواد پلیمری میتوان از سه روش عمده یعنی، قالبگیری مستقیم تور از پلیمر ذوب شده، تولید تور با استفاده از روش گرهزنی و بالاخره تولید تور به روش بافت استفاده کرد. از این بین تورهایی که به روش پلیمر مذاب تولید میشوند مصارف محدودی داشته و این ساختمان از تور به دلایلی نظیر استحکام، انعطافپذیری و دشواری در کاربرد مناسب قفسهای دریایی پرورش ماهی نمیباشند. امروزه از تورهای تولید شده به روش گرهزنی نیز کمتر برای ساخت تورهای قفسهای دریایی پرورش ماهی استفاده میشود. از دلایل عدم استفاده از این تورها میتوان به محدودیت اندازه مش، لیز خورن نخها از روی یکدیگر در محل گرهها و در نتیجه جابجایی گرهها و فراهم شدن فرار آبزیان اشاره کرد.
اما آخرین روش تولید تور یعنی روش بافت، بصورت صنعتی و تأیید شده برای تولید تورهای قفس دریایی پرورش ماهی مورد استفاده قرار میگیرد. این تورها مشخصا با ساختمان بافت حلقوی تاری بوده و بوسیله ماشینهای بافندگی حلقوی تاری بافته میشوند. در روش بافندگی حلقوی تاری عمدتا از دو نوع ماشین بافندگی یعنی ماشینهای کتن و راشل استفاده میشود که این ماشینها بر اساس نوع و ظرافت برای بافت انواع پارچهها و منسوجات صنعتی مورد استفاده قرار میگیرند. هر یک از ماشینهای کتن و راشل نیز براساس نوع پارچه و محصول تولیدی نیز دارای انواع و ویژگیهای فنی مخصوص به خود هستند بطوریکه این ویژگیها بر اساس نوع محصول یا طیف محصولات مورد نظر از سوی خریدار به سازنده ماشینآلات بافندگی سفارش داده میشود.
ماشینهای مورد استفاده برای بافت تور قفسهای دریایی از نوع ویژهای از ماشینهای بافندگی راشل هستند که علاوه بر توانایی بافت تور دارای قابلیت بافت دو نوع ویژه استیچ برای این تورها بوده و بافت مشهای با اندازههای مختلف را میتوان با تنظیمات لازم بر روی آنها انجام داد. این ماشینها در عرضهای بالا ساخته و عرضه میشوند.
خط تولید تورهای قفس دریایی در مقایسه با دیگر خطوط تولید نساجی و غیر نساجی کوتاه بوده و برای این تورها نیاز به تعداد زیاد ماشین یا سالنهای با تهویه خاص نمیباشد. خطوط تولید این تورها شامل آمادهسازی نخ برای بافت (نخها آماده وارد کارخانه میشود)، بافندگی و بستهبندی میباشد که از نظر حجم و تعداد ماشین در مقایسه با دیگر خطوط تولید نساجی بسیار کوتاه است. یکی از مزایای خط تولید این تور عدم وابستگی به جغرافیای خاص میباشد، چون این ماشینها در شرایط مختلف جغرافیایی و آبوهوایی قابل استفاده هستند.
چنانکه اشاره شده است ماشینهای حلقوی تاری مخصوص بافت تور قابلیت تولید انواع تور با مشخصات فنی مختلف را دارند. لذا، از این ماشینها میتوان برای تولید تورهای مورد استفاده در دیگر حوزهها نظیر کشاورزی و دامداری، نظامی، ورزشی و اسپورت، حمل و نقل ریلی و زمینی بهره گرفت. بنابراین، احداث و راهاندازی یک واحد صنعتی برای تولید تورهای صنعتی با توجه به زمینه مصرف محصولات آن در داخل و وجود تخصص و حضور دانشآموختگان و متخصصان رشته نساجی در کشور از نظر اقتصادی مقرون بصرفه و از نظر سرمایهگذاری و اشتغال سبب رونق کسب و کار شده و سبب رشد اقتصادی منطقه و جلوگیری از واردات این تورها خواهد شد.
ماشینآلات تولید تورهای قفس دریایی پرورش ماهی از منابع اروپایی و غیر اروپایی قابل خریداری هستند. البته انواع اروپایی و غیر اروپایی این ماشینها از نظر عملکرد و مکانیزمهای بافت و تولید مشابه هم بوده ولی از نظر قیمت و کیفیت تفاوتهایی را با یکدیگر دارند. با این حال، بافت و تولید یک تور با ویژگیهای مناسب علاوه بر کیفیت ماشین به کیفیت مواد اولیه (نخ)، نحوه کاربری و نگهداری ماشین و بهرهوری از عوامل تولید نیز بستگی دارد.
لطفا مختصری از تاریخچه گروه معتمد تکس و همچنین فعالیت هایی که تا الان در…
چالشهای اصلی ما در زمینه تولید مواد کمکی رنگرزی، تکمیل و چاپ، مشکلاتی است که…
نمایشگاههای صنعتی همواره به عنوان یکی از مهمترین رویدادهای تجاری و صنعتی در کشور شناخته…
فروشندگان گرامی، آیا با این چالشها مواجه هستید؟ • مرجوعی بالا در فروش اینترنتی •…
کمپرسور نقش حیاتی در تأمین انرژی و هوای فشرده مورد نیاز صنایع مختلف ایفا میکنند.…
حضور در نمایشگاهها بسیار اهمیت دارد، اما متأسفانه فاصله زمانی و روزهای برگزاری، بهخصوص ساعتهای…