صنعت نساجی ایران در مسیر فاصله‌گیری خطرناک از جهان

در حالی که صنعت نساجی جهان وارد مرحله‌ای تازه از تحول شده—مرحله‌ای مبتنی بر پایداری، دیجیتال‌سازی و اتوماسیون کامل—نشانه‌ها حاکی از آن است که صنعت نساجی ایران با سرعتی نگران‌کننده در حال فاصله گرفتن از استانداردهای جهانی است.

امروز در اروپا، شرق آسیا و حتی بسیاری از کشورهای در حال توسعه، مفاهیمی مانند Textile-to-Textile Recycling، اقتصاد چرخشی، کاهش مصرف آب، ردپای کربن، و تولید سبز دیگر شعار نیستند؛ بخشی از استراتژی صنعتی و الزام بازارند. برندهای بین‌المللی تأمین‌کنندگان خود را بر اساس گواهی‌هایی مانند OEKO-TEX، استانداردهای زیست‌محیطی و سیستم‌های ردیابی داده ارزیابی می‌کنند. کارخانه‌هایی که فاقد سیستم‌های کنترل کیفیت دیجیتال، مانیتورینگ انرژی و مدیریت داده هستند، عملاً از زنجیره تأمین جهانی حذف می‌شوند.

در بسیاری از کشورها، بیش از ۶۰ تا ۷۰ درصد واحدهای مدرن نساجی به سیستم‌های ERP، مانیتورینگ لحظه‌ای تولید، ردیابی کیفیت و اتوماسیون پیشرفته مجهز هستند. خطوط تولید با کمترین دخالت انسانی، با دقت بالا و مصرف انرژی بهینه کار می‌کنند. تصمیم‌گیری بر پایه داده انجام می‌شود، نه حدس و تجربه سنتی.

همچنین بخوانید: صنعت نساجی ایران متوقف نمی‌شود؛

اما تصویر داخل کشور چه می‌گوید؟

در ایران، هنوز بخش قابل توجهی از انرژی مدیران صرف تأمین ماشین‌آلات ارزان، حل مسائل ارزی، یا جایگزینی تجهیزات قدیمی می‌شود. بسیاری از کارخانه‌ها نه سیستم جامع داده دارند، نه استانداردهای بین‌المللی را جدی گرفته‌اند، و نه برنامه مشخصی برای کاهش مصرف آب و انرژی ارائه می‌کنند. در حالی که دنیا درباره “کربن صفر” صحبت می‌کند، ما هنوز درباره «بقا» مذاکره می‌کنیم.

مسئله فقط تکنولوژی نیست؛ مسئله منتالیتی صنعتی است.

تحول جهانی نساجی فقط خرید ماشین جدید نیست. تحول یعنی تغییر فرهنگ سازمانی، پذیرش شفافیت، حرکت به سمت تولید مسئولانه و سرمایه‌گذاری بلندمدت در تحقیق و توسعه. بسیاری از واحدهای موفق جهانی، بخش R&D فعال دارند، همکاری دانشگاهی دارند، داده جمع‌آوری می‌کنند و بر اساس تحلیل عمل می‌کنند. در مقابل، در داخل کشور هنوز تصمیم‌گیری‌ها اغلب کوتاه‌مدت و واکنشی است.

موضوع پایداری نیز به‌درستی درک نشده است. بازیافت پارچه به پارچه (Textile-to-Textile) در اروپا به یک صنعت مستقل تبدیل شده، اما در ایران هنوز زیرساخت تفکیک، جمع‌آوری و پردازش ضایعات نساجی شکل نگرفته است. بدون این زیرساخت، ورود به بازارهای پیشرفته تقریباً غیرممکن خواهد بود.

نکته نگران‌کننده‌تر این است که فاصله فقط ثابت نیست؛ هر روز بیشتر می‌شود.
سرعت تحول جهانی بالا است. هوش مصنوعی وارد مدیریت تولید شده، رباتیک در بسته‌بندی و انبارداری نقش گرفته، و سیستم‌های هوشمند مصرف انرژی را بهینه می‌کنند. اگر ما با همان سرعت حرکت نکنیم، فاصله به شکافی تبدیل خواهد شد که پر کردن آن بسیار پرهزینه یا حتی غیرممکن خواهد بود.

این یک پیش‌بینی بدبینانه نیست؛ یک هشدار واقع‌بینانه است.

صنعت نساجی ایران هنوز ظرفیت دارد: نیروی انسانی، تجربه تاریخی، برخی واحدهای مدرن و بازار منطقه‌ای. اما بدون یک تغییر جدی در نگرش—از تفکر «تولید ارزان» به «تولید هوشمند و پایدار»—امکان رقابت پایدار وجود نخواهد داشت.

سؤال اصلی این است:

• آیا ما آماده‌ایم فرهنگ تولید خود را بازتعریف کنیم؟
• یا همچنان می‌خواهیم با استانداردهای دیروز، در بازار فردا رقابت کنیم؟

اگر پاسخ روشن نباشد، آینده نیز روشن نخواهد بود.