زیرفروشی و فقر تنوع؛ دو زنگ خطر جدی برای فرش ماشینی ایران در استانبول

نمایشگاه فرش استانبول که از ۶ تا ۹ ژانویه برگزار شد، بار دیگر صحنه حضور پررنگ شرکت‌های ایرانی بود. حدود ۴۰ شرکت ایرانی در این رویداد شرکت کردند و از نظر کیفیت تولید، طراحی و توان فنی، بدون تردید آثار بسیار قابل‌قبولی را به نمایش گذاشتند.

اما در کنار این نقاط قوت، دو ضعف اساسی و نگران‌کننده به‌قدری برجسته بود که نمی‌توان به‌سادگی از کنار آن عبور کرد؛ ضعف‌هایی که اگر اصلاح نشوند، نه‌تنها جایگاه ایران در نمایشگاه استانبول، بلکه اعتبار فرش ماشینی ایران در بازارهای بین‌المللی را با خطر جدی مواجه می‌کنند.

۱. زیرفروشی؛ ضربه‌ای که فقط به رقیب نمی‌خورد، به خودمان هم می‌زند

نخستین و مهم‌ترین ضعف، نبود استراتژی قیمتی و زیرفروشی افسارگسیخته است.

در موارد متعددی، فرش‌های ایرانی با کیفیت بالا، حتی تا نصف قیمت فرش‌های ترک عرضه می‌شدند. این موضوع شاید در نگاه اول برای فروشنده جذاب به‌نظر برسد، اما در واقع یک خودزنی آشکار به کل صنعت فرش ایران است.

زیرفروشی گسترده چند پیامد خطرناک دارد:

• تخریب ارزش برند فرش ایران در ذهن خریدار خارجی
• ایجاد این تصور که قیمت‌های قبلی غیرواقعی یا غیرشفاف بوده‌اند
• از بین رفتن اعتماد تجاری، حتی نزد مشتریانی که سال‌ها از ایران خرید می‌کردند

واقعیت تلخ این است که بسیاری از تجار خارجی، پس از دیدن قیمت‌های نمایشگاه استانبول، نه‌تنها شگفت‌زده شدند، بلکه نسبت به شرکای ایرانی خود دچار تردید و بی‌اعتمادی شدند. وقتی یک خریدار می‌بیند همان فرشی که سال‌ها با قیمت مشخصی از ایران تهیه می‌کرده، ناگهان با قیمتی به‌مراتب پایین‌تر عرضه می‌شود، طبیعی است که به کل ساختار قیمت‌گذاری شک کند.

حتی خود فعالان ایرانی صنعت فرش، به شوخی اما با تلخی می‌گویند:

«اگر خودمان هم بیاییم استانبول فرش بخریم و بفروشیم، به‌صرفه‌تر است!»

این وضعیت در بلندمدت می‌تواند به واکنش رسمی شرکت‌های ترک منجر شود؛ اتفاقی که سابقه آن نیز وجود دارد. سال گذشته، پس از پایان نمایشگاه، برخی شرکت‌های ترکیه‌ای با ارسال نامه به اتحادیه فرش غازی‌عینتاب، نارضایتی خود از زیرفروشی شرکت‌های ایرانی را به‌طور رسمی اعلام کردند. تکرار این روند، به‌راحتی می‌تواند فضای حضور شرکت‌های ایرانی در دوره‌های بعدی نمایشگاه را محدود یا پرتنش کند.

۲. عدم تنوع؛ وقتی غرفه‌ها شبیه هم می‌شوند

دومین ضعف جدی، فقر تنوع در محصولات ارائه‌شده توسط شرکت‌های ایرانی است.

در اغلب غرفه‌های ایران، تمرکز اصلی بر فرش‌های تراکم بالا، فلت و بافت‌های نسبتاً ساده بود؛ محصولاتی که هرچند از نظر کیفیت قابل دفاع‌اند، اما از نظر نوآوری، حرف تازه‌ای برای بازار جهانی ندارند.

در مقابل، غرفه‌های ترکیه تصویری کاملاً متفاوت ارائه می‌دادند:

• تنوع در ساختار بافت
• استفاده از انواع نخ‌های نوآورانه
• ترکیب‌های خلاقانه کات‌لوپ و پایل
• پود رنگی
• افکت‌های ویژه بصری و لمسی
• فرش‌هایی با هویت مشخص برای کاربردهای خاص

همین تنوع است که خریدار خارجی را متوقف می‌کند، سؤال می‌سازد و به مذاکره می‌کشاند.

یک مثال ساده اما دردناک: فرش سجاده و مسجدی

بازار فرش‌های سجاده‌ای و مسجدی در بسیاری از کشورهای مسلمان، بازاری داغ، پایدار و بسیار سودآور است.

با این حال، در نمایشگاه استانبول حتی یک شرکت ایرانی با محصول تخصصی سجاده یا فرش مسجدی حضور نداشت.

در مقابل، ترکیه با چندین تولیدکننده تخصصی فرش مسجد و سجاده وارد نمایشگاه شده بود؛ شرکت‌هایی که دقیقاً می‌دانند کدام بازار را هدف گرفته‌اند و با چه محصولی.

این غفلت، نه ناشی از ضعف فنی، بلکه نتیجه نبود نگاه بازارمحور و استراتژیک در بخشی از صنعت فرش ایران است.

نبود اتحاد؛ مشکل پنهان اما ریشه‌ای

آنچه همه این ضعف‌ها را تشدید می‌کند، نبود اتحاد و هماهنگی میان شرکت‌های ایرانی است.

هر شرکت، به‌تنهایی و بدون توجه به منافع جمعی صنعت، قیمت‌گذاری می‌کند، محصول می‌آورد و مذاکره می‌کند. نتیجه این پراکندگی، بازاری آشفته، قیمت‌هایی متناقض و تصویری ناپایدار از فرش ایران در ذهن خریدار خارجی است.

جمع‌بندی: کیفیت داریم، اما استراتژی نداریم

فرش ماشینی ایران از نظر کیفیت تولید، دانش فنی و توان طراحی همچنان یکی از قدرتمندترین بازیگران منطقه است.

اما زیرفروشی، فقر تنوع، نبود استراتژی قیمتی و عدم اتحاد صنفی، به‌آرامی در حال فرسایش این جایگاه هستند.

اگر این روند اصلاح نشود:

• بی‌اعتمادی تجار خارجی عمیق‌تر می‌شود
• خرید از ایران سخت‌تر و پرریسک‌تر تلقی خواهد شد
• و حضور شرکت‌های ایرانی در نمایشگاه‌های بین‌المللی، به‌جای فرصت، به تهدید تبدیل می‌شود

نمایشگاه استانبول ۲۰۲۶ باید زنگ بیدارباش باشد؛

نه برای نمایش قدرت تولید، بلکه برای بازنگری جدی در تفکر فروش، تنوع محصول و مسئولیت جمعی نسبت به برند «فرش ایران».