چاپ پارچه
قديمي ترين مدرک مربوط به چاپ پارچه را از نقش ديواره هاي مقابر مصري مربوط به دو هزار هزار و صد سال ق.م بدست آورده اند و کهن ترين نشانه هاي موجود که از ساختن قالبهاي شبيه قالبهاي قلمکار حکايت دارد نيز در همين زمان با پارچه هاي باز يافته از قبور ” سکاها” مکشوفه در سرزمين مصر است.
قديمي ترين قالبهاي تراشيده شده از سنگ همراه با آثار سفالي سده هاي چهارم و پنجم ميلادي در حفاريهاي نيشابور بدست آمده اند که در فواصل نقوش آن آثار باقي مانده از پشم به چشم مي خورد. باتيک يکي از انواع چاپ سنتي است که بوسيله ماده اي مقاوم (ترکيبي از سقز, موم و پارافين ) بر روي پارچه ابريشم انجام مي شود. صورت ابتدايي اين پارچه در کشور چين و سپس در جزيره جاوه اندونزي رايج شد و به تدريج در کشورهاي ديگر ديگر صادر شد. هر سرزمين با توجه سنت, سلايق و ذوق خود در آن تحولي ايجاد کرد. اين هنر قبل از اسلام از طريق جاده ابريشم و بوسيله تجار آذربايجاني به ايران آمد و در آغاز بصورت ابتدايي آن (باتيک تک رنگ) در شهر تبريز رايج بود. صورت ابتدايي چاپ باتيک بدين ترتيب بود که از ترکيب برگ درخت مو, سود سوز آور و خاک رس ماده اي مقاوم و چسبناک بدست مي آوردند و قسمتهايي از پارچه را بوسيله قلم مو با اين ماده مي پوشانده و تمامي پارچه را رنگرزي ميکردند. پس از شستشوي پارچه قسمتهايي آغشته به چسب به رنگ اصلي پارچه و قسمتهاي ديگر رنگين مي شد.
در ايران به جاي برگ موز از پيه گوسفند , موم خالص عسل و سقز خام اين ماده را مي ساختند که نام بين المللي آن ” واکس باتيک ” و در آذربايجان به “روغن کلاقه اي” موسوم است. در بدو ورود به ايران, چاپ باتيک به رنگ سفيد بر زمينه مشکي انجام مي شد که طرحهاي آن به پر کلاغ شبيه بود و از اين رو بنام کلاغه اي يا کلاقه اي شهرت يافت. پس از مدتي رنگ قرمز را با رنگ سفيد بکار بردند که بصورت خال هايي بر زمينه سياه يا سرمه اي ايجاد مي شود. و به آن ” سفيد فلفلي” مي گفتند و بر روي کرباس و با قابهاي چوبي در اصفهان انجام مي شد. از دوره صفويه, چاپ پارچه ابريشم به روش کلاقه اي در اسکو, کهنمو و باويل آذربايجان شرقي رواج يافت. چاپ قلمکار نوعي ديگر چاپ سنتي روي پارچه کتان, کرباس و … مي باشد که نقش هاي روي آن بوسيله قالب يا مهر چوبي ايجاد شده است. علت نامگذاري ” قلمکار ” به شيوه ابتدايي توليد آن باز مي گردد, که در گذشته با قلم روي پارچه طرحهاي مورد نظر را نقاشي ( به اصطلاح قلم گيري ) کرده و سپس با مواد شيميايي ويژه اي, رنگها را بر آن تثبيت مي کردند. به مرور و به جهت دسترسي و ايجاد يکنواختي و هماهنگي نقوش, استفاده از مهرهاي چوبي, جايگزين قلم مو شد. به نوشته محققين, قلمکار سازي از اوايل قرن هفتم هجري قمري و هم زمان با حمله مغول در ايران رايج بود. قديمي ترين قلمکار ابريشمي در مجموعه ” ژرم پشون” نگهداري مي شود و متعلق به قرن 12 ه.ق است و ظاهرآ متعلق به اصفهان مي باشد. رونق قلمکار سازي ايران از دوره صفوي آغاز و به اواسط دوره قاجار ختم مي شود. شهر اصفهان يکي از مراکز عمده اين هنر بود. در اين شهر هنرمندان قلمکار ساز به توليد و عرضه محصولات مختلف قلمکار با عاليترين کيفيت مي پرداختند. يزد از ديگر مراکز تهيه پارچه قلمکار بود. از ميان قلمکارهاي ويژه البسه يک نوع به نام ” دگله ” معروف بود که بر لباسهاي مردانه و زنانه تهيه مي شد. قلمکار کاربردهاي ديگري نظير پارچه هاي سفره, دستمال, سجاده, پرده, رو ميزي, رو تختي, رويه کوسن و … دارد.
مراحل چاپ كلاقه اي ( باتيك(
1 – صمغ گيري ابريشم :
قبل از چاپ ، پارچه را رنگ پذير مي كنند . مقداري آب وصابون را در ظرف مسي تا 50درجه سانتي گراد حرارت مي دهند ، سپس كربنات دو سود را به آن افزوده و حل ميكنند . پارچه را به مدت نيم ساعت در اين محلول قرار داده ، مي جوشانند تا كاملا” سفيد شود . سپس با آب سرد آبكشي ، خشك و اطو مي كنند تا براي چاپ آماده شود .
2- ساخت قالب :
براي ساختن قالب ، ابتدا نقشه اصلي را روي كاغذ كشيده ، رنگ مي كنند . سپس نقشه را به تفكيك رنگ روي كاغذ هاي ديگر كپي كرده ، هرقطعه را با چسب روي تخته سه لا چسبانده و اطراف آنرا مي برند . براي طرحهاي ظريف ورقه آهني مناسب تر است . با چسباندن قطعه هاي بريده شده روي سطح قالب ، ديگر قالبهاي مثبت ومنفي آماده مي شود .
3- تهيه واكس باتيك :
سقز را در ظرف مسي و با حرارت ذوب مي كنند بطوريكه پخته و كف آن كاملا” از بين برود . در مرحله بعد پيه و سپس موم را افزوده و مي جوشانند تا بخوبي مخلوط شود . در پايان محلول حاصل را از صافي ريز عبور داده تا آماده مصرف شود . با اين ماده مقاوم به وسيله قابهاي نقش يا لوله هاي هدايت كننده ماده مقاوم ( تيان ) مي توان به طرح اندازي بر روي پارچه پرداخت . پس از رنگ آميزي ، اين ماده مقاوم از روي پارچه برداشته مي شود .
4- رنگرزي :
سه نوع رنگ براي رنگرزي ابريشم طبيعي موجود است :
– رنگهاي ري اكتيو
– رنگهاي جوهري ( رنگهاي بازيك و بازيكا )
– رنگهاي گياهي
5- باتيك گيري :
به معني زدودن پارچه از واكس باتيك در پايان رنگرزي مي باشد . بدينصورت كه مقداري پيه خالص گاو يا گوسفند را در ظرفمسي ريخته با حرارت دادن آب مي كنند و پارچه چاپ شده را در ظرف غوطه ور مي كنند و مرتب حركت مي دهند تا بدينوسيله واكس باتيك در پيه حل شود ، پارچه را بيرون آورده ، مي فشارند ، تا درجريان هوا سرد شود .
6- شستن پارچه :
براي شستشوي پارچه بايد از صابون بدون سود و رنده شده استفاده كرد . صابون رنده شده را در ظرف آب حل مي كنند و روي حرارت بتدريج مي جوشانند . پارچه باتيك گيري شده را در ظرف آب گرم ديگري قرار داده و با آب صابون تهيه شده مي شويند. در بعضي موارد پس از شستشو و خشك شدن پارچه ، آنرا با نشاسته و سريشم آهار مي دهند.
شيوه هاي گوناگون چاپ باتيك :
-1 چاپ مستقيم :
در اين شيوه چاپ ، رنگ بصورت مستقيم و به وسيله قلم موي پهن ، روي استامپ قالب ، بر روي پارچه قرار مي گيرد .
2- چاي برداشت :
در اين روش ابتدا پارچه رنگرزي و سپس به كمك چاپ ، رنگ زمينه پارچه طبق طرح برداشته مي شود.
-3 چاپ با شابلون :
با قرار دادن شابلون نقش بر روي پارچه و استفاده از غلطك رنگ ، طرح و رنگ بر روي پارچه منتقل مي شود .
4- نقاشي باتيك بر روي پارچه ابريشمي :
در اين روش قسمتهايي از پارچه به كمك ماده مقاوم و به وسيله قلم مو تيان ( Tiyan) پوشانده مي شود و بخش هاي ديگر به وسيله قلم موي مخصوص آبرنگ و با استفاده از رنگهاي ري اكتيو ، بازيك ، رنگهاي خميري مانند اكروليك و … ، رنگ گذاري مي شود .
5- شيوه تار عنكبوت ( باتيك شكست)
پس ازايجاد طرح به كمك ماده مقاوم و رنگ آميزي پارچه ، قبل از برداشتن ماده مقاوم ، با مچاله كردن پارچه ، موم روي آنرا تركدار مي كنند و مجددا” پارچه را رنگ آميزي مي كنند . بدين ترتيب رنگ در تركهاي موم نفوذ كرده و نقوش جالبي بر روي پارچه پديد مي آيد .
6- شيوه باندا:
در اين روش ، پس از تا كردن ، گره زدن يا پيچيدن پارچه ، آنرا با مقداري نخ نايلوني نازك محكم مي بندند . به قسمتهاي مورد نظر رنگ مي زنند ( در رنگ فرو مي برند و يا با قلم مو به پارچه رنگ مي زنند ) . سپس پارچه را مي شويند ، نخها و گره ها را باز مي كنند و آنرا خشك مي كنند . در اين روش مي توان به تعداد رنگهاي مورد نظر اين مرحله را تكرار كرد و مانند شيوه چاپ واكس گذاري و سپس واكس گيري كرد تا رنگها ثبات بيشتري داشته باشند .
7- شيوه بدون رنگرزي و بدون تهيه رنگ براي نقاشي :
– چاپ با استفاده از شمعهاي رنگي روي پارچه ابريشم طبيعي
– شيوه پاشيدني : با اغشته كردن پر يا ساقه هاي جارو و … در واكس باتيك داغ و پاشيدن آن بر روي پارچه و رنگ آميزي آن .
– شيوه قلم موئي با استفاده از قلم موي پهن براي زدن واكس به پارچه و سپس رنگ زدن آن .
اشتراک رایگان سالانه مجله کهن
جهت دریافت اشتراک رایگان سالانه مجله نساجی و فرش ماشینی کهن در فرم زیر ثبت نام کنید
