ارزیابی پژویان از لزوم شكستن انحصار و افزایش كارایی بازار‌ها

رییس شورای رقابت گفت: بهترین راهكار برای بهبود فضای رقابتی كشور، همكاری و همیاری قوای سه‌گانه با مركز ملی رقابت است تا بتواند قبل از ایجاد اختلال در یك بازار وارد عمل شده و از آن جلوگیری كند. نباید بگذاریم كه فضای سلطه یا تمركز بر بازار‌های ما حكمفرما شود.

جمشید پژویان ــ اظهار كرد: رقابت در چارچوب علم اقتصاد تعریف شده و در شرایط زمانی و مكانی مختلف، یك مفهوم خاص و واحد دارد. رقابت به شرایطی از بازار اطلاق می‌گردد كه در آن هیچ عامل اقتصادی دارای نفوذ نیست و نمی‌تواند بازار را چه از لحاظ قیمتی و چه از لحاظ مقداری، تحت تاثیر قرار دهد. البته این را هم باید گفت كه با شاخص‌هایی می‌توان درجه‌ی رقابت یا تمركز را سنجید.

وی گفت: به‌طور كلی، بهترین شرایط برای تخصیص منابع در اقتصاد، شرایطی است كه رقابت در حداكثر میزان قابل حصول باشد، چرا كه هرچه درجه‌ی رقابت بیشتر باشد، كارایی اقتصادی نیز بالاتر است. در برخی مواقع، شرایط تولید به گونه ای است كه با خود انحصار را به همراه دارد، به این معنی كه یك بنگاه شروع به تولید می‌كند و با افزایش و ادامه‌ی تولید، هزینه‌هایش به گونه‌ای كاهش می‌یابند كه بنگاه‌های دیگر برای شروع تتولید، توان رقابت با آن بنگاه را ندارند. به این شرایط، انحصار طبیعی می‌گویند و شاید بتوان مخابرات و یا توزیع برق در ایران را از نمونه‌های بارز آن دانست، چرا كه وقتی زیرساخت‌های این تولیدات در اختیار شركتی قرار گرفت، برای ادامه‌ی تولید هزینه‌هایش بسیار پایین می‌آیند، اما بنگاه دیگری كه می‌خواهد وارد این صنعت شود، باید تمام هزینه‌های فراهم‌كردن این زیرساخت‌ها را بپردازد كه این هزینه‌ها عملا او را از شرایط رقابت خارج خواهد كرد.

پژویان تاكید كرد: در دهه‌ی 80 با مطرح‌شدن خصوصی‌سازی نیاز به كنترل كردن این بنگاه‌های انحصاری بیشتر احساس شد. همین امر شكل‌گیری شورای رقابت را سبب گردید تا این شورا بتواند در چنین مواردی با قیمت‌گذاری، انحصار را تا حدودی كنترل كند. البته توجه داشته باشیم كه كنترل قیمت، خود در تضاد با شرایط رقابتی است و نباید انتظار داشت كه در شرایط انحصار طبیعی به شكست انحصار و رقابتی‌شدن بازار منجر شود، بلكه هدف از آن در این شرایط، افزایش كارایی است. در واقع، كنترل قیمت بدین سان اجازه نمی‌دهد كه انحصار‌گر با استفاده از شرایط انحصاری خود، اضافه رفاه مصرف‌كننده را كاهش دهد. ضمنا در شرایطی هم كه انحصار به صورت غیرطبیعی وجود دارد، این وظیفه‌ی دولت است تا به شكست انحصار اقدام كند.

وی تاكید كرد: واضح است كه این به‌معنای دخالت دولت در تمام بخش‌ها و بازار‌ها نیست و فقط در موارید كه بازار با شكست روبه‌رو می‌شود، دولت موظف است برای رفع این شكست‌ها وارد عمل شود.

از فهم تا شهود

پژویان خاطرنشان كرد: بازار‌های واقعی طیف گسترده‌ای را در فضای مابین دو بازار رقابت كامل و انحصار كامل در برمی‌گیرند. به عبارت مناسب‌تر بازار‌های رقابت كامل یا انحصار كامل به ندرت نمود واقعی پیدا می‌كنند. اقتصاد‌دانان هم مدعی نیستند كه قابل دستیابی‌بودن شرایط رقابت كامل، آنها را به پیروی از الگو‌های رقابتی متمایل كرده است _ همان‌گونه كه فیزی: دانان بدون این‌كه خلاء وجود عینی داشته باشد، نظریه‌ی سقوط اجسام در خلاء را بررسی می‌كنند. هم‌چنین نقطه‌ی زمانی و مكانی فرود دو جسم كه در دو ارتفاع مختلف سقوط می‌كنند، با هم متفاوت است. به همین ترتیب بازار‌های متفاوت اقصتادی نتایج گوناگونی خواهند داشت. فضای بازار‌های ما رقابت كامل نیست، اما می‌توان به قدری به این فضا نزدیك شد كه قیمت محصول براساس هزینه‌ینهایی در نظر گرفته شده و پیش‌بینی‌ها براین مبنا شكل بگیرند.

در پناه قانون

رییس شورای رقابت یادآور شد: وجود قانونی به‌نام «قانون رقابت» در كشور ما بسیار خوشحال‌كننده است، اما برای رسیدن به نتایج مثبت این قانون باید آن را به درستی به اجرا درآوریم. در این راستا نهاد شورای رقابت باید بتواند در حیطه‌ی اختیارات خود و بدون تداخل با نهاد دیگری به انجام وظایف خود بپردازد.

وی افزود: با توجه به محدودیت‌های موجود، این قانون در سال‌های اندكی كه از عمرش گذشته، توانسته است از ایجاد تمركز در چندین بازار جلوگیری نماید. باید توجه داشت كه این قانون منافاتی با حداكثر‌كردن سود تولید‌كننده ندارد، چرا كه حداكثر‌سازی سود جزو مولفه‌های اصلی اقتصاد بوده و اقتصاد‌دانان نیز آن را تایید می‌كنند.

پژویان ادامه داد: شورای رقابت زمانی در مقابل حداكثر‌كردن سود ایستادگی می‌كند كه این فرآیند به جای این‌كه به نفع جامعه باشد، به زیان آن تمام شود. به عنوان مثال، هرگاه احساس شود گروهی می‌خواهند به طرق مختلف در بورس سود‌آوری غیرمجاز داشته باشند و یا در فرآیند خصوصی‌سازی سوء‌ استفاده‌هایی را رقم بزنند، شورای رقابت پس از بررسی‌های لازم، از این اتفاقات جلوگیری خواهد كرد. البته متاسفانه در فرآیند خصوصی‌سازی چون شاهد انتقال مدیریت دولتی به مدیریت خصوصی نبوده‌ایم، نتایج مثبت این طرح را نیز مشاهده نمی‌كنیم.

كارایی، غایت امر

وی اظهار كرد: بهترین راهكار برای بهبود فضای رقابتی كشور، همكاری و همیاری قوای سه‌گانه با مركز ملی رقابت است تا بتواند قبل از ایجاد اختلال در یك بازار وارد عمل شده و از آن جلوگیری نماید. نباید بگذاریم كه فضای سلطه و یاتمركز بر بازار‌های ما حكمفرما شود. در همین راستا باید تیم‌های قوی اقتصادی در چارچوب مبانی دانش اقتصاد، دستورالعمل قیمت‌ها را مشخص كنند تا بتوانیم ضمن توسعه‌ی بازار‌هایمان، به كارایی آنها نیز افتخار كنیم.