نقد سرمايه داری، از منظری التقاطی
چندي پيش مطلبي از آقاي محسن مهديان با عنوان «سرمايه دار دائم الوضو با تسبيح دانه درشت» خواندم؛ به نظرم رسید نکاتی را درباره آن یادداشت به اطلاع ایشان و خوانندگان برسانم:
مطلب ايشان با يك جمله سنگين آغاز ميشود: «سرمایه‌داری در ایران سرنوشت غمانگیزی دارد … پدیده سابقهداری … که به دلایلی، از حاشیه امن و عقبه پر قدرتی برخوردار است.» ايشان در حالي از سرنوشت غمانگیز سرمايه داری در ايران سخن گفتهاند كه ظاهراً چيزي از معناي سرمايه داري نميدانند.
فارغ از موافقت يا مخالفت با سرمايه داري- به عنوان يك امر تاريخي و مدرن-، آنچه مسلم است بزرگترين دغدغه روشنفكران سكولار و مهمترين سئوال جامعه شناسي ايراني، علل عدم تحقق سرمايه داري در ايران است.
همچنين، «اخلاق پروتستانی و روح سرمایه‌داری » اثر ماکس وبر یکی از مهم‌ترین متن‌های کلاسیک جامعه‌شناسی است. این اثر ابتدا به‌صورت یک مقاله دو قسمتی در آرشیو علوم اجتماعی و سیاست اجتماعی که وبر از سردبیرانش بود منتشر شد و بلافاصله بحث‌های زیادی را در محافل آکادمیک برانگیخت. انجمن بین‌المللی جامعه‌شناختی این کتاب را مهم‌ترین اثر قرن بیستم دانسته است. بنابراين مهمترين ضعف نوشتار مزبور، ناتواني در تميز ميان ثروتمند و سرمايهدار است.
در بخش ديگري از متن ايشان ميخوانيم: «عنوان مقاله … به دو دلیل انتخاب شده است. اول … تصویری که در ذهن مخاطب ایجاد میكند [و] جامعه ما با این تعبیر … بیگانه نیست.»
بنده با ايشان درباره تصويري كه از سرمايه دار در ذهن عوام ايجاد ميشود و جامعه ما نيز با آن بيگانه نيست، موافقم. اما تصويري كه در ذهن مردم پديد ميآيد، ضرورتاً صحيح نيست. اتفاقاً تصاوير مورد نظر ايشان در دوره تسلط سياست هاي شبه سوسياليستي دولت ميرحسين موسوي و بعدها در دوران اصلاحات در ذهن مردم ساخته شد. به عبارت ديگر، در مقطع نخست، حاميان اقتصاد شبه سوسياليستي، ناجوانمردانه مخالفان خود را متهم به سرمايه داري و زالوصفتي نمودند و در مقطع دوم، همه گروهها و اقشار مذهبي، مورد هجوم رسانهاي تجديدنظرطلبان قرار گرفته و تصويرسازي شدند. از اين جمله مي توان به تعرض به ساحت روحانيت (مثلاً در فيلم مارمولك)، بسيج (نان، عشق، موتور هزار)، بازاريان (دنيا)، و… نام برد. مهمترين ويژگي اين تصاوير موهن تأكيد بر ظاهرگرائی و نمادسازی ارزشی و دینی (نظير خیرات كردن، صدقه دادن، نذر كردن، نماز جماعت خواندن، هيئت برگزار كردن و…) است كه مستقيماً در نوشتار فوق مورد استناد قرار گرفته است.
تصوير پروپاگاندايي اصلاح طلبانه، انجام واجبات و مستحبات ديني را داراي دو كاركرد فردي و اجتماعي ميداند. كاركردهاي فردي بر دو نوع است: ۱- تسکین قلب و معامله براي خريد بهشت ۲- کسب آرامش و اعتماد به نفس دینی براي فرار از پوچي. چرا كه از نظر جامعهشناسي دين، مهمترين كاركرد خرافه، دين و جادو، همانا تفسير و توجيه عالم مادي و تسكين رواني فردي و جمعي است .
كاركرد اجتماعي دين نيز عبارت است از: ۱-كسب منزلت اجتماعي (كه از طريق ساخت مسجد، مدرسه، حسينيه و… و به طرزي رياكارانه محقق ميشود) ۲- ساماندهي جامعه و احراز جايگاه سياسي (كه در گفتمان روشنفكري، دين در جمهوري اسلامي ناتوان از اين امر و گرفتار در چرخه رانت خواري و دلالي است كه با خانه هاي مجلل و خودروهاي صدها میلیونی عينيت مييابد).
البته واضح است كه نگارنده متوجه مفروضات گفته هاي خود و پيامدهاي آنها نيست. چرا كه مهمترين پيامد اين موضوع، توصيه به انجام اعمال خير در قالب NGO و به نيت كاهش آلام بشري بدون انكار يا تأييد وجود معاد و بهشت و جهنم است.
بنابراين دومين ضعف نوشتار مزبور، گرفتاري در چارچوب تصاوير برساخته توسط ارباب قدرت است. البته اين تذكر، به معني، عدم وجود بازاري زالو صفت نيست؛ بلكه سخن از «همه را با يك چوب راندن» است. به سخن ديگر، مگر مدير، كارگر، كارمند، روزنامه نگار، سياستمدار، استاد دانشگاه و… سودجو و عافيت طلب و نان به نرخ روز خور كم است؟
مهمترين معضل متون احساسي و در نتيجه غيرعقلاني مانند نوشتار مذكور، ساختن تصاوير يكدست و قابل تعميم ۹۹/۹۹% بر اساس تجربه زيسته است كه منجر به بروز ديدگاه هاي خصمانه ميان اقشار گوناگون و نوعي اخلال در امنيت رواني جامعه شده است. جالب است بدانيد كه در چارچوب ديدگاه ساده انديشانه فوق، مشاغل آزاد، مشاغل دولتي را به رشوه خواري و مشاغل دولتي، مشاغل آزاد را به سودجويي و مشاغل يدي، مشاغل فكري را به بيكاري و اتلاف وقت و مشاغل فكري (كارشناسي)، مشاغل يدي را به جهالت و افراد تحصيلكرده، تحصيل نكردگان را به نداشتن سرمايه فرهنگي و تحصيل نكردگان، تحصيل كردگان را به اِ وا خواهري و بي عرضگي و… متهم ميكنند و اين همه صحيح و منصفانه نيست.
در بخش ديگري از متن ايشان آمده است: «رفتار این سرمایهدار در هر دو عرصه خطرناکتر از سرمایهدار کرواتیِ است که زنجیر طلا بر گردن میآویزد. و البته چنین کاراکتری بهدلیل ویژگیهای فردی و اجتماعی که دارد در حال تبدیل شدن به یک نحله و سبک زندگی است و روزبهروز بر تعداد اینگونه افراد افزوده میشود.» عبارت فوق بهترين دليل صحت فرض ما و رد امكان بدبيني است. چرا كه بلافاصله نتيجه ميگيرد كاراكتر و سبك زندگي فردي كه اهل عبادت نيست و ظاهر غيراسلامي نيز دارد، اگر چه در حال گسترش باشد، لاجرم در موقعيت برتر و كمخطري قرار دارد.
در بخش بعد، نگارنده محترم پاي روايات گزينش شده را به ميان مي كشد و براي كودك گل فروش اشك ماتم ميريزد و رابين هود و «سرمايه دار» قصه ما را متهم به خوردن مال يتيم و كلاه شرعي و… ميكند.
داستان ادامه پيدا ميكند تا به مسائل روز ميرسيم: «مفهوم این حکایت تاریخی در اقتصاد سیاسی امروز قابل مشاهده است. جریان سرمایهای که با عمل به مستحبات و نذری و مجلس گرفتن، خود را بینیاز از تکالیف اصلی میبیند. … [و] … هر روز رانتیتر از گذشته [میشود]. اثر اجتماعی زندگی این فرد نیز رفعکننده تناقض ارزشهای اخلاقی با سبک زندگی سرمایه‌داری است. این نوع زندگی نگاه انتقادی به سرمایه‌داری را تبدیل به غبطه خوردن و انگشت حسرت گزیدن میکند. این نوع سرمایه‌داری است که مصلحت را آنچنان فربه میکند که حاضر است با «خوداجتهادی» و در هر زمانی به قاعده «اکل میته» با آمریکا هم پای میز مذاکره بنشیند.»
از اينجا مشخص ميشود كه نگارنده ارجمند احتمالاً با آقاي هاشمي و حزب كارگزاران محاكات مي كرده است. اما آقاي هاشمي طرفدار سرمايه داري به معناي دقيق آن است كه اتفاقاً در ايران ريشه نداشته است. به همين دليل منتقدان، دوران سازندگي، را به تاچريسم تحويل و تأويل ميكنند. و طبيعتاً پايان شبه سوسياليسم و تاچريسم، نئوليبراليسم را به عنوان نقطه اتصال تمام مدرنيستها مطرح ميسازد و البته ما درباره ميزان و اصل صحت و سقم «بیامو ۲۰۰ میلیون تومانی … و … کت شلوار برنددار یک میلیون تومانی … و … عطر ۵۰۰ هزار توماني … و … طلا و چادر همسر و یا همسران … و … برگزاری عروسی در دُبي … و … چارتر هواپيما … و … موسیقی مجاز… و … سفرهای سالیانه مکه و مدینه و آنتالیا … و … آپارتمان زعفرانیهاش با متری ۱۱ میلیون تومان، با استخر معلق و آشپزخانه مرکزی و باغ پرندگان» نظري نميدهيم.
غرض، تفكيك «جريان مذهبي و ريشه دار بازار سنتي» از «جريان نوكيسه و بي ريش و ريشه ي دست پنهان بازار» و تفكيك «اقتصاد مردمي و مردمي سازي» از «اقتصاد خصوصي و خصوصي يا شخصي سازي» بود كه در هر سه دوره سازندگي، اصلاحات و مهرورزي مورد بي مهري قرار گرفتند و سرنوشت توليد ملي را به اينجا رساندند كه ميبينيم.
