کاهش کشت پنبه در گلستان؛ احیای صنعت در گرو اصلاح زنجیره تولید
سطح زیرکشت پنبه در استان گلستان که زمانی به حدود ۱۵۰ هزار هکتار می‌رسید، در سال ۱۴۰۵ به حدود ۹ هزار و ۱۰۰ هکتار کاهش یافته است. افزایش هزینه‌های تولید، مشکلات تأمین ماشین‌آلات برداشت و نبود صرفه اقتصادی کافی، آینده این محصول راهبردی را با چالش مواجه کرده است. کارشناسان معتقدند احیای پنبه گلستان به توسعه کشت قراردادی، مکانیزاسیون و ایجاد پیوند مؤثر میان کشاورزی و صنایع نساجی نیاز دارد.
کاهش سطح زیرکشت پنبه در گلستان و چالش‌های تولید
استان گلستان با سابقه بیش از ۹ دهه کشت پنبه، از مراکز مهم تولید این محصول در ایران محسوب می‌شود. پنبه در دهه‌های گذشته نقش قابل توجهی در اشتغال روستایی، فعالیت کارخانه‌های پنبه‌پاک‌کنی و تأمین مواد اولیه صنایع نساجی داشته است.
با این حال، کاهش حمایت‌های تولیدی، افزایش هزینه‌ها، کوچک‌شدن اراضی کشاورزی و رقابت محصولات جایگزین موجب شده است سطح زیرکشت پنبه در این استان به میزان چشمگیری کاهش یابد.
قربان قربانی نصرآبادی، رئیس مؤسسه تحقیقات پنبه کشور، با اشاره به ظرفیت‌های کشاورزی گلستان تأکید کرد که این استان همچنان از شرایط اقلیمی مناسب، منابع آب و خاک، تجربه کشاورزان، مراکز تحقیقاتی و زیرساخت‌های فرآوری برای توسعه دوباره پنبه برخوردار است.
به اعتقاد وی، بازگشت پنبه به جایگاه گذشته تنها با افزایش سطح کشت امکان‌پذیر نیست و لازم است مجموعه‌ای از اقدامات اقتصادی، فنی و حمایتی به‌صورت هماهنگ اجرا شود.
سهم ۴۰ درصدی برداشت در هزینه تولید پنبه
یکی از مهم‌ترین موانع اقتصادی کشت پنبه در گلستان، هزینه بالای برداشت محصول است.
بر اساس اظهارات رئیس مؤسسه تحقیقات پنبه کشور، حدود ۴۰ درصد هزینه تولید پنبه به مرحله برداشت اختصاص دارد. این موضوع اهمیت توسعه مکانیزاسیون و استفاده از ماشین‌آلات برداشت را افزایش داده است.
قربانی نصرآبادی، گسترش کشت قراردادی، تأمین به‌موقع نهاده‌های کشاورزی، اجرای روش‌های نوین آبیاری و نوسازی کارخانه‌های پنبه‌پاک‌کنی را از راهکارهای اصلی بهبود وضعیت تولید عنوان کرد.
استفاده از تجهیزات مکانیزه می‌تواند علاوه بر کاهش هزینه‌های برداشت، سرعت عملیات کشاورزی را افزایش دهد و به حفظ کیفیت الیاف پنبه کمک کند.
با این حال، قیمت بالای ماشین‌آلات مورد نیاز، اجرای گسترده مکانیزاسیون را برای بسیاری از تولیدکنندگان دشوار کرده است.
مشکلات واردات کمباین و ضرورت حمایت از مکانیزاسیون
مریم برزنونی، رئیس اداره فناوری‌های مکانیزه جهاد کشاورزی گلستان، هزینه بالای خرید کمباین‌های برداشت پنبه را از موانع توسعه کشت مکانیزه در استان دانست.
به گفته وی، بخش عمده این ماشین‌آلات وارداتی هستند و قیمت آن‌ها موجب شده است سرمایه‌گذاری در خرید تجهیزات برداشت برای کشاورزان و سرمایه‌گذاران توجیه اقتصادی کافی نداشته باشد.
برزنونی پیشنهاد کرد واردات ماشین‌آلات دست‌دوم و باکیفیت از کشورهای همسایه تسهیل شود و تسهیلات بانکی برای خرید این تجهیزات در اختیار متقاضیان قرار گیرد.
توسعه مکانیزاسیون در کنار بهبود مدیریت مزارع می‌تواند بخشی از هزینه‌های تولید پنبه را کاهش دهد و شرایط رقابت این محصول با سایر کشت‌های کشاورزی را بهبود بخشد.
ظرفیت تبدیل پنبه گلستان به نخ و پارچه
توسعه صنایع پایین‌دستی پنبه یکی از مهم‌ترین ظرفیت‌های اقتصادی این محصول در استان گلستان است.
رئیس مؤسسه تحقیقات پنبه کشور با اشاره به قابلیت ایجاد ارزش افزوده در زنجیره تولید اعلام کرد که پنبه می‌تواند به ده‌ها محصول مختلف تبدیل شود و زمینه فعالیت صنایع فرآوری، ریسندگی، نساجی و پوشاک را فراهم کند.
به گفته قربانی نصرآبادی، اگر از هر هکتار زمین به‌طور میانگین سه تن پنبه برداشت شود، امکان تولید حدود ۸۰۰ کیلوگرم نخ و ۲ هزار و ۴۰۰ مترمربع پارچه از محصول آن وجود دارد.
این ظرفیت نشان می‌دهد که توسعه کشت پنبه، در صورت همراهی با سرمایه‌گذاری در صنایع تبدیلی و تکمیل زنجیره تولید، می‌تواند ارزش اقتصادی بیشتری نسبت به فروش محصول خام ایجاد کند.
ایجاد ارتباط مستقیم میان مزارع پنبه، کارخانه‌های پنبه‌پاک‌کنی، واحدهای ریسندگی و تولیدکنندگان پارچه و پوشاک، از راهکارهای مطرح‌شده برای حفظ بخش بیشتری از ارزش افزوده این محصول در استان است.
همچنین بخوانید: بازسازی کشاورزی گلستان؛ از پنبه تا گلخانه
قیمت خرید پنبه و فاصله محدود با هزینه تولید
در کنار مسائل فنی، قیمت خرید پنبه و زمان اعلام آن از دغدغه‌های اصلی کشاورزان گلستان است.
بر اساس اطلاعات ارائه‌شده، در سال ۱۴۰۵ هر کیلوگرم وش پنبه در استان حدود یک میلیون و ۳۰۰ هزار ریال خریداری می‌شود، در حالی که هزینه تولید هر کیلوگرم بین یک میلیون تا یک میلیون و ۲۰۰ هزار ریال برآورد شده است.
این ارقام نشان‌دهنده فاصله محدود میان قیمت فروش و هزینه تولید محصول است.
هامان هاشمی، رئیس کمیسیون کشاورزی اتاق بازرگانی، صنایع، معادن و کشاورزی گرگان، بر ضرورت اعلام قیمت خرید پیش از آغاز برداشت تأکید کرد.
به گفته وی، کشاورزان پس از چند ماه فعالیت تولیدی امکان نگهداری طولانی‌مدت محصول را ندارند و تأخیر در تعیین قیمت می‌تواند قدرت چانه‌زنی آن‌ها را هنگام فروش کاهش دهد.
هاشمی همچنین سیاست‌های ارزی و واردات پنبه را از چالش‌های تولید داخلی دانست و پیشنهاد کرد بهره‌مندی صنایع نساجی از حمایت‌ها و ارز ترجیحی، به خرید بخشی از مواد اولیه مورد نیاز از تولیدکنندگان داخلی مشروط شود.
کشت قراردادی؛ راهکاری برای کاهش ریسک تولید پنبه
توسعه کشت قراردادی یکی از راهکارهای مورد تأکید کارشناسان برای کاهش ریسک اقتصادی پنبه‌کاران است.
در این شیوه، ارتباط میان تولیدکننده و خریدار پیش از برداشت محصول شکل می‌گیرد و می‌تواند به افزایش اطمینان کشاورزان نسبت به فروش محصول کمک کند.
حسین دهقان، معاون برنامه‌ریزی و بهبود مدیریت شرکت آب منطقه‌ای گلستان، معتقد است مزیت‌های زیست‌محیطی و اجتماعی پنبه زمانی می‌توانند به افزایش سطح کشت منجر شوند که برای کشاورزان نیز منفعت اقتصادی ایجاد کنند.
وی تأکید کرد که بدون تبدیل مزیت‌های این محصول به درآمد مناسب، نمی‌توان انتظار داشت کشاورزان در رقابت با محصولات جایگزین، کشت پنبه را انتخاب کنند.
دهقان همچنین تدوین نقشه راه توسعه پنبه در گلستان را ضروری دانست و خواستار تعیین مسئولیت دستگاه‌های اجرایی، زمان‌بندی اقدامات و ایجاد سازوکار نظارت بر اجرای برنامه‌ها شد.
تدوین طرح جامع توسعه پنبه با مشارکت بخش خصوصی
محمدابراهیم حسن‌نژاد، معاون راهبری، امور زیربنایی و اقتصادی معاونت توسعه روستایی و مناطق محروم ریاست‌جمهوری، بر ضرورت تدوین طرح جامع توسعه پنبه گلستان تأکید کرد.
به گفته وی، این برنامه باید با مشارکت وزارت جهاد کشاورزی، مراکز تحقیقاتی، تشکل‌های تولیدی و بخش خصوصی تهیه و تکمیل شود.
افزایش بهره‌وری، انتخاب ارقام مناسب، توسعه مکانیزاسیون، کشاورزی قراردادی، فرآوری محصولات، گسترش صنایع تبدیلی و برندسازی از محورهای مورد نظر در این طرح هستند.
حسن‌نژاد همچنین اعلام کرد که اگرچه برنامه توسعه پنبه از استان گلستان آغاز شده است، اما ظرفیت‌های علمی و تولیدی این منطقه می‌تواند زمینه گسترش آن در سطح ملی را فراهم کند.
فعالیت ۹ کارخانه پنبه‌پاک‌کنی در گلستان
در حال حاضر ۹ کارخانه پنبه‌پاک‌کنی در استان گلستان فعال هستند و برداشت وش پنبه نیز در سال زراعی جاری آغاز شده است.
وجود این واحدهای فرآوری، در کنار مراکز تحقیقاتی و تجربه تولیدکنندگان محلی، بخشی از زیرساخت مورد نیاز برای احیای صنعت پنبه استان را تشکیل می‌دهد.
با این حال، توسعه پایدار این بخش به نوسازی تجهیزات، تأمین مواد اولیه، افزایش بهره‌وری مزارع و تقویت ارتباط میان تولیدکنندگان پنبه و صنایع نساجی وابسته است.
کاهش سطح زیرکشت از حدود ۱۵۰ هزار هکتار به ۹ هزار و ۱۰۰ هکتار نشان می‌دهد که احیای پنبه گلستان به تصمیم‌هایی فراتر از افزایش سطح کشت نیاز دارد.
در صورت اجرای هماهنگ برنامه‌های اقتصادی و صنعتی، پنبه می‌تواند بار دیگر در تأمین مواد اولیه نساجی، ایجاد اشتغال و توسعه زنجیره ارزش کشاورزی و صنعت در گلستان نقش مؤثرتری ایفا کند.
