بازاریابی دیجیتال؛ راهکاری برای احیای صادرات فرش دستباف ایران
صادرات فرش دستباف ایران که در دهه ۷۰ به حدود ۲ میلیارد دلار رسیده بود، در سال ۱۴۰۳ به حدود ۴۱ میلیون و ۷۰۰ هزار دلار کاهش یافته است. فعالان صنعت فرش معتقدند توسعه بازاریابی دیجیتال، شناسایی بازارهای جدید و استفاده از فناوری‌های نوین می‌تواند به بازگشت فرش ایرانی به بازارهای جهانی کمک کند؛ بازاری که همچنان برای محصولات اصیل ایرانی ظرفیت فروش دارد.
کاهش صادرات فرش دستباف ایران و ضرورت تحول در بازاریابی
صنعت فرش دستباف ایران با وجود برخورداری از پیشینه تاریخی، مهارت بافندگان و اعتبار فرهنگی در بازارهای بین‌المللی، طی سال‌های اخیر با کاهش چشمگیر صادرات مواجه شده است.
در دومین نشست بررسی موانع توسعه اقتصاد دیجیتال دستبافته‌ها که با محوریت بازاریابی بین‌المللی و تجارت الکترونیکی در اتاق بازرگانی تبریز برگزار شد، فعالان این صنعت بر ضرورت تغییر روش‌های سنتی فروش و گسترش حضور در بازارهای آنلاین تأکید کردند.
مسعود نیلفروشان، عضو کمیسیون فرش اتاق بازرگانی تبریز و پژوهشگر فرش، با بررسی روند صادرات این محصول اعلام کرد که ارزش صادرات فرش ایران در دهه ۷۰ حدود ۲ میلیارد دلار بود، اما این رقم در سال ۲۰۱۷ به حدود ۴۰۰ میلیون دلار و در سال ۱۴۰۳ به حدود ۴۱ میلیون و ۷۰۰ هزار دلار رسید.
به گفته وی، این کاهش نشان‌دهنده تضعیف ارتباط تجاری ایران با بازارهای بین‌المللی فرش است؛ موضوعی که ضرورت بازنگری در شیوه‌های معرفی، بازاریابی و فروش محصولات ایرانی را افزایش داده است.
تمرکز بیش از نیمی از صادرات فرش ایران در چهار کشور
آمارهای ارائه‌شده در این نشست نشان می‌دهد که در سال ۱۴۰۳ بیش از ۲۲ میلیون و ۶۰۰ هزار دلار از صادرات فرش ایران به چهار کشور ژاپن، چین، امارات و آلمان اختصاص داشته است.
این میزان بیش از نیمی از ارزش کل صادرات فرش کشور را تشکیل می‌دهد و نشان‌دهنده تمرکز بخش قابل توجهی از تجارت خارجی این محصول در تعداد محدودی از بازارهاست.
نیلفروشان با اشاره به ظرفیت کشورهای اروپایی و جنوب شرق آسیا برای خرید فرش ایرانی، تأکید کرد که رقابت در بازار جهانی دیگر تنها میان کشورهای تولیدکننده فرش نیست؛ بلکه توانایی کسب‌وکارها در شناسایی سریع‌تر مشتریان و برقراری ارتباط مؤثر در فضای دیجیتال نیز به عاملی تعیین‌کننده تبدیل شده است.
از این منظر، توسعه بازارهای صادراتی فرش ایران نیازمند شناخت رفتار خریداران خارجی، استفاده از ابزارهای بازاریابی آنلاین و ارائه محصولات متناسب با نیاز بازار هدف است.
نقش تولید محتوای ویدئویی در فروش جهانی فرش ایرانی
یکی از موضوعات مورد توجه در نشست فعالان صنعت فرش تبریز، اهمیت تولید محتوای حرفه‌ای برای معرفی محصولات در فضای مجازی بود.
نیلفروشان با اشاره به نقش ویدئو در ایجاد اعتماد میان خریداران آنلاین، توضیح داد که نمایش ویژگی‌های واقعی فرش، از جمله انعطاف‌پذیری، درخشش و رنگ‌بندی، می‌تواند در تصمیم‌گیری مشتریان تأثیرگذار باشد.
وی همچنین بر ضرورت تولید محتوای متناسب با زبان و ویژگی‌های بازار هدف، از جمله محتوای انگلیسی، تأکید کرد.
در شرایطی که خریداران بین‌المللی امکان بررسی حضوری همه محصولات را ندارند، کیفیت تصاویر و ویدئوها، نحوه معرفی ویژگی‌های فرش و اعتبار برند می‌تواند در موفقیت فروش آنلاین نقش مهمی داشته باشد.
فعالان این صنعت معتقدند اتحادیه‌ها و مجموعه‌های تولیدی باید همکاری گسترده‌تری برای آموزش بازاریابی دیجیتال و توسعه حضور حرفه‌ای فرش ایرانی در شبکه‌های اجتماعی و بسترهای تجارت الکترونیکی داشته باشند.
همچنین بخوانید: سقوط صادرات فرش دستباف به زیر ۴۰ میلیون دلار؛ میراث اصیل ایرانی در معرض فراموشی
جایگاه فرش تبریز در تولید و صادرات فرش دستباف
آذربایجان شرقی و به‌ویژه تبریز از مراکز تاریخی و مهم تولید فرش دستباف ایران به شمار می‌روند.
تبریز در سال ۱۳۹۴ با تصویب شورای جهانی صنایع دستی به‌عنوان «شهر جهانی بافت فرش» انتخاب شد.
بر اساس برآورد کارشناسان، بیش از ۲۰۰ هزار نفر در آذربایجان شرقی به‌صورت مستقیم و غیرمستقیم در صنعت فرش دستباف اشتغال دارند و حدود ۵۰۰ هزار نفر نیز از طریق فعالیت‌های وابسته به این صنعت امرار معاش می‌کنند.
همچنین حدود ۳۵ درصد از صادرات فرش دستباف کشور به این استان اختصاص دارد.
با این حال، صادرات فرش دستباف آذربایجان شرقی نیز نسبت به سال‌های گذشته کاهش یافته است. ارزش صادرات این محصول در سال‌های ۸۷ و ۸۸ حدود ۵۰۰ میلیون دلار بود، اما در سال‌های اخیر به حدود ۵۰ تا ۶۰ میلیون دلار در سال رسیده است.
این روند نشان می‌دهد که حفظ جایگاه تاریخی تبریز در صنعت فرش نیازمند تقویت زیرساخت‌های صادراتی، توسعه بازارهای جدید و استفاده از شیوه‌های نوین تجارت است.
مشکلات بیمه، زیرساخت تولید و توزیع درآمد در صنعت فرش
امید بنام، طراح و پژوهشگر حوزه قالی، در این نشست سه موضوع بیمه، زیرساخت و توزیع ارزش افزوده را از چالش‌های مهم صنعت فرش دستباف معرفی کرد.
به گفته وی، نبود پوشش بیمه‌ای مناسب برای بافندگان، امنیت شغلی بلندمدت فعالان این صنعت را تحت تأثیر قرار داده است.
از سوی دیگر، نوسازی نشدن زیرساخت‌های کارگاهی و توزیع نامتناسب درآمد میان تولیدکنندگان، دلالان و واسطه‌ها از دیگر مشکلات ساختاری این حوزه محسوب می‌شود.
بنام همچنین تحریم‌های مالی و تجاری، مقررات رفع تعهد ارزی و تغییر سلیقه مصرف‌کنندگان را از عوامل مؤثر بر وضعیت صادرات فرش ایران دانست.
وی با اشاره به رقابت کشورهای هند، ترکیه و نپال در بازار فرش دستباف، بر اهمیت به‌روزرسانی طرح‌ها و رنگ‌بندی محصولات ایرانی در کنار حفظ اصالت فرهنگی آن‌ها تأکید کرد.
سهم هفت درصدی اقتصاد دیجیتال ایران و فرصت‌های صنعت فرش
توسعه اقتصاد دیجیتال می‌تواند فرصت‌های تازه‌ای برای ارتباط مستقیم تولیدکنندگان فرش با مشتریان خارجی فراهم کند.
امید بنام در تشریح وضعیت اقتصاد دیجیتال اعلام کرد که سهم این بخش از تولید ناخالص داخلی ایران حدود هفت درصد است؛ در حالی که این سهم در سطح جهانی به حدود ۱۵ تا ۱۶ درصد می‌رسد.
وی همچنین به تمرکز بخش عمده فعالیت‌های اقتصاد دیجیتال کشور در تهران اشاره کرد و خواستار توسعه امکانات و آموزش‌های تخصصی در سایر مراکز تولیدی از جمله تبریز شد.
بنام با اشاره به آمادگی مرکز ملی فرش ایران برای اجرای طرح‌های آزمایشی در آذربایجان شرقی و تبریز، بر ضرورت اختصاص منابع مشخصی از بودجه ۲۶۰ میلیارد ریالی این مرکز به آموزش و توسعه اقتصاد دیجیتال صنعت فرش تأکید کرد.
استفاده از هوش مصنوعی برای شناسایی بازارهای جدید فرش
آیدا ملکی، مدیر مرکز رشد دانشگاه هنر اسلامی تبریز، نیز بر نقش دانشگاه‌ها در آموزش بازاریابی دیجیتال و ارتقای مهارت فعالان صنعت فرش تأکید کرد.
وی با اشاره به جایگاه فرهنگی فرش ایرانی در جهان، حفظ هویت و برند ایرانی در بازارهای صادراتی را ضروری دانست.
به گفته ملکی، تولید محتوای حرفه‌ای و سرمایه‌گذاری اتحادیه‌ها و انجمن‌های تخصصی در بازاریابی دیجیتال می‌تواند به معرفی بهتر محصولات ایرانی و توسعه فروش کمک کند.
وی همچنین استفاده از ظرفیت هوش مصنوعی برای شناسایی بازارهای هدف و کشف فرصت‌های جدید فروش را از موضوعاتی دانست که باید مورد توجه فعالان این صنعت قرار گیرد.
در همین راستا، اعضای اتحادیه تولیدکنندگان و صادرکنندگان فرش دستباف تبریز نیز بر آموزش دیجیتال مارکتینگ، تقویت زیرساخت‌های صادراتی، توسعه تبلیغات و توجه بیشتر به جایگاه طراحان فرش تأکید کردند.
آینده صادرات فرش دستباف ایران در گرو توسعه بازارهای دیجیتال
بررسی وضعیت صادرات فرش دستباف نشان می‌دهد که برخورداری از کیفیت تولید و پیشینه فرهنگی به‌تنهایی برای حفظ سهم بازار جهانی کافی نیست.
توسعه تجارت الکترونیکی، آموزش تولیدکنندگان، سرمایه‌گذاری در محتوای دیجیتال و شناسایی بازارهای جدید می‌تواند بخشی از مسیر تقویت حضور فرش ایرانی در تجارت بین‌المللی باشد.
با این حال، تحقق این هدف به رفع موانع مالی و صادراتی، بهبود شرایط فعالیت بافندگان و تقویت زیرساخت‌های تولید نیز وابسته است.
در چنین شرایطی، پیوند میان هنر سنتی فرش‌بافی و فناوری‌های نوین بازاریابی می‌تواند فرصت تازه‌ای برای معرفی فرش دستباف ایران به نسل جدید خریداران جهانی ایجاد کند.
