يك قالي چگونه بافته مي شود

براي بيشتر ما اين موقعيت پيش آمده که براي خريد فرش به فرش فروشي مراجعه کنيم. مدل و طرح و نقش فرش را مي پسنديم و بعد از کمي چانه زدن آن را خريداري مي کنيم يا اين که به توافق نمي رسيم و از مغازه خارج مي شويم؛ اما در اين گزارش قصد نداريم از بازار فرش برايتان بگوييم، بلکه مي خواهيم چگونگي رسيدن فرش به مغازه فرش فروشي را تشريح کنيم.

    اين که چه وسايلي براي تهيه يک فرش نياز است و چگونه مورد استفاده قرار مي گيرد؛ مسائلي که شايد تاکنون درباره آن نشنيده يا کمتر شنيده باشيد.
    
    وسايل مورد نياز براي بافت فرش

    اين که براي بافت فرش چه لواز مي نياز داريم بسيار اهميت دارد. دار قالي، دفه، شانه، کاردک، قيچي، چله، کوجي، سک و سيخ پود کشي از لوازم مورد نياز بافت قالي است.

    از دار قالي شروع مي کنيم. فرش معمولاروي چارچوبي به نام دار قالي بافته مي شود و اندازه اين دار قالي بستگي به متراژ فرش دارد و به همان نسبت بزرگ و کوچک است. معمولادارهاي فرش در دو نوع افقي و عمودي وجود دارند. بافت فرش به طور معمول در دارهاي عمودي انجام مي شود، اما برخي مناطق مانند ترکمن صحرا به بافت فرش روي دارهاي افقي معروف هستند. در گذشته دارهاي قالي چوبي بود و به وسيله چند تير در گوشه ها، اين دار به هم متصل مي شد اما هم اکنون اين دارها جاي خود را به دارهاي فلزي داده اند و به وسيله پيچ و مهره به هم متصل هستند. همه دارهاي قالي بايد زاويه نود درجه داشته باشند و درغير اين صورت بافت فرش کج پيش مي رود و به قول معروف بار کج به مقصد نمي رسد و اين فرش را کسي خريداري نمي کند. دارهاي عمودي فضاي زيادي اشغال نمي کنند و در گوشه اي از اتاق هم مي توانند قرار بگيرند، اما دارهاي افقي فضاي زيادي اشغال مي کنند. البته افرادي که روي دارهاي افقي کار مي کنند زودتر از قاليبافان دار عمودي دچار مشکل کمر و چشم مي شوند. به اين دليل که نحوه نشستن و همچنين بافت آنها استاندارد نيست. معمولاافرادي که بافت قالي را شغل خود مي دانند اتاقي براي کار در نظر مي گيرند تا رفت و آمد در فضاي مربوط کمتر صورت گيرد.
    
    دفه يا دفتين

    اين وسيله نام هاي زيادي دارد و هر گويش و منطقه اي آن را به زبان خود تلفظ مي کرده و اکنون به نام دفه، دفتين، کرکيت، کلوزار و دستوک معروف شده، اما بيشتر اين وسيله را به نام دفه مي شناسند و اين نام عموميت پيدا کرده است. دفه يکي از وسايلي است که براي قاليبافي بسيار مورد استفاده قرار مي گيرد و وظيفه اين وسيله فلزي سر شانه اي، کوبيدن گره هاي فرش است. در نظر اول اگر اين وسيله را در دست بگيريد متوجه مي شويد بسيار سنگين است و کار با آن راحت نيست. دفه انواع مختلفي دارد. دفه هاي بزرگي که بايد با دو دست کوبيده شود و دفه هاي سبک يکدستي. البته هر دو يک کار انجام مي دهند، اما اين که هر کدام کجا مورد استفاده قرار مي گيرد اهميت دارد. به طور معمول زماني که بافت قالي به نيمه يا 50 درصد رسيد از دفه دو دستي استفاده مي کنند. به اين دليل که پرز هاي فرش ديگر اجازه ورود دفه يکدستي را که گره به درون تار بفرستد ندارد و دفه هاي سبک توانايي اين کار را ندارند. پس بايد از دفه هاي بزرگ دودستي استفاده شود تا اين گره ها زير تار و پود فرش قرار گيرند.
    
    اِرش يا چله

    بعد از اين که دار قالي تهيه شد، براي بافت آن بايد کاري مهم انجام داد که چله نام دارد. چله نخ هايي است که روي دار قالي نصب مي شود. برخي افراد تنها به شغل چله کشي مشغول هستند و از اين راه نان درمي آورند. پس بايد براي شروع بافت قالي ابتدا چله را روي دار قالي نصب کنيد. چله تارهاي تشکيل دهنده قالي يا فرش است که هر نخ پود از زير آن به صورت يکي در ميان عبور مي کند تا نقش فرش را رقم بزند. چله فرش مهم ترين بخش آن است، به اين دليل که اگر خوب اين تارها روي دار قالي نصب نشود ، فرش آن ظرافت لازم را نخواهد داشت. هر چه چله فرش کشيده تر و محکم تر باشد نتيجه کار بهتر خواهد بود. چله ها داراي نمره و لاهستند. هر يک از اين درجه و نمره ها با توجه به رج شمار يا مسير رگ مانند فرش انتخاب مي شود و مورد استفاده قرار مي گيرد. چله معمولااز پشم، پنبه و ابريشم تهيه مي شود که هر کدام از آنها داراي نمره و لاي متفاوت است. اکنون نخ چله بيشتر از پنبه تهيه مي شود در حالي که قبلاابريشم و پشم بيشتر مورد استفاده بوده است.
    
    آرقاچ يا پود

    نخ هاي افقي که به صورت يکي در ميان از زير و روي تار قالي به صورت رگ يا همان رج قاليبافي رد مي شود پود نام دارد. نخ هاي پود هم مانند تار اکنون از نخ پنبه تهيه مي شود. اين پود ها بعد از هر گره فرش به وسيله دفه کوبيده مي شود تا جايي که يک رج به صورت کامل تمام شود و قاليباف سراغ رج بعدي برود.
    
    کوجي، کاردک، قيچي

    کوجي به ميله کمکي پايه دار قالي گفته مي شود و تا تمام شدن فرش روي دار باقي مي ماند و بعد از بريدن چله براي درآوردن فرش آن را هم از کنار دار بر مي دارند. قطر اين ميله بين چهار تا شش ميلي متر است. دليل استفاده از اين وسيله محکم کردن تارهاي قالي و همچنين انسجام بخشيدن به فرش است. کاردک يا کثر براي بريدن سر خامه هاي اضافي بعد از گره زدن مورد استفاده قرار مي گيرد. خامه همان اضافه نخ هايي است که روي قالي بعد از گره زدن باقي مي ماند. دسته اين وسيله ممکن است چوبي يا فلزي باشد. دسته هاي چوبي ظاهر شيک تري دارند، اما عمر دسته فلزي ها بيشتر از دسته هاي چوبي است. قيچي هم يکي از ملزومات قاليبافي است. قيچي قاليبافي با قيچي هاي ديگر از نظر شکل و شمايل کمي متفاوت است. دسته اين قيچي ها با محل برش آن فاصله دارد. دليل اين فاصله سهولت در بريدن پرزهاي اضافي فرش است.
    
    شروع بافت فرش

    بعد از اين که همه اين وسايل را تهيه کرديم تازه اول راه است. همان طور که در ابتداي گزارش گفته شد براي بافت قالي بايد روي دار قالي چله کشيده شود. بعد از چله کشي بايد نقشه را روبه روي خود قرار دهيم تا بدانيم به چه طريقي پيش برويم. به طور معمول فرش از يک گوشه بافته مي شود و عرض آن تکميل مي شود که به اصطلاح رج ناميده مي شود. هر رج از تار و پود به صورت زير و رو تشکيل مي شود و يک نقش را مي آفريند. بعد از اتمام هر رج روي هر کدام از تار و پود ها بايد گره زده شود و با دفه روي آن مي کوبند تا اين گره محکم شود. اين کار تا پايان بافت فرش ادامه خواهد داشت. زماني که فرش به قول معروف به اندازه چهار انگشتي رسيد بايد قيچي شود و پرزهاي اضافي آن گرفته شود تا اين پرزها جلوي گره هاي جديدتر را نگيرد و اين کار را نيز با قيچي مخصوص انجام مي دهند.
    
    نقشه خواني

    نقشه خواني فرش به اين گونه است که افراد طرح شطرنجي فرش را رو به روي خود قرار مي دهند و اين طرح ها هميشه يک سانتي متر در يک سانتي متر در نظر گرفته مي شود. نقشه خوان که معمولاکنار بافنده قرار مي گيرد و نقشه را با صداي بلند مي خواند به بافنده مي گويد که در فاصله چند گره از رنگ خاصي استفاده کنده و چند گره بعد رنگ ديگري را به کار ببرد. بعد از بافت هر يک سانتي متر به اين روش بايد دوباره به نقشه مراجعه کرد و دوباره براي رج يا سانتي متر بعدي از آن بهره گرفت.
    
    رنگ هاي طبيعي در فرش

    برخي بافندگان فرش براي جلوه بهتر فرش خود از رنگ هاي طبيعي استفاده مي کنند. اکنون قصد داريم چگونگي تهيه نخ طبيعي را شرح دهيم. رنگ هاي طبيعي از ميوه هايي مانند انار و انجير و ميوه هاي ديگر به دست مي آيد. پوست گردو نيز يکي از ميوه هايي است که براي تهيه رنگ از آن استفاده مي کنند. پوست اين ميوه ها در ديگ هاي مخصوص رنگ دهي به نخ جوشانده مي شود و بعد از پخته شدن مغز نخ، به آن تثبيت کننده مي زنند تا بعد از مدتي رنگ فرش تغيير نکند. البته برخي توليدکنندگان نيز از رنگ هاي گياهي استفاده مي کنند. گياه روناس براي تهيه رنگ نخ بيشترين استفاده را دارد و آن را در ديگ مخصوص با کرک يا ابريشم مخلوط مي کنند. بعد از پخته شدن کامل آن بخشي از آن را از ديگ خارج مي کنند تا مشاهده شود که مغز آن پخته است يا خير. ميزان رنگ به اندازه جوشيدن نخ در ديگ بستگي دارد و هر چه رنگ قرار است سيرتر باشد بايد بيشتر جوشانده شود. در اين ميان رنگ هايي هم وجود دارد که به رنگ هاي آماده معروف است و اغلب از چين وارد کشور مي شود. طريقه رنگرزي آنها نيز به همان روش جوشاندن در ديگ است، اما اين کجا و آن کجا… .

نويسنده: محمدحسين علي اكبري