كارخانه ريسندگي صنيع الدوله؛ صنعتي كه رئيس مجلس شوراي ملي برپا كرد
نمايي داخلي از يك كارخانه ريسندگي در ايران
پس از سقوط دولت صفويه (1135ه-ق) جامعه ايران به افول سياسي، اجتماعي، اقتصادي و فرهنگي دچار شد. هجوم افغان ها نه تنها باعث شد قدرت سياسي صفويه در آن زمان در هم بشکند بلکه شرايط سياسي و اجتماعي جامعه پس از دوران کوتاه مدت حکومت افغان ها هيچ گاه به دوران قبل از آن به خصوص دوران شاه عباس اول (996-1035ه. ق) نرسيد.
پس از سقوط اصفهان در اکثر صنايع و حرِف نه تنها تغيير شايان توجهي رخ نداد بلکه تا حدود زيادي اکثر صنايع سير نزولي داشتند. از جمله صنايعي که کاملااز زمان مورد بحث تا دوره پهلوي اول سير نزولي داشتند صنايع نساجي بود. طي سه دوره حکومت افشاريه، زنديه و قاجاريه اصولاتحولي که در تاريخچه نساجي قابل توجه باشد به ندرت رخ داد. ايران که قرن ها مبتکر نساجي و صادرکننده پارچه به اقصي نقاط جهان بود و از اين جهت در رتبه اول قرار داشت، به وارد کننده انواع پارچه هاي اروپايي تبديل شد. در واقع جلال و عظمت نساجي دوره صفويه مانند ساير رشته هاي هنري، پس از سقوط صفويه ديري نپاييد گويي هنر خلاقه و ابتکار تحسين آميز هنرمندان زمان صفويه هرگز وجود نداشته است. در دوره نادرشاه لشکرکشي ها و جهانگيري ها باعث شد اين پادشاه بزرگ، کمتر به فکر مملکت داري به معناي واقعي بيفتد به همين جهت صنعتگران نه حمايتي شدند و نه تشويقي و حتي بازاري براي فروش مصنوعات خود نداشتند. اکثر آنها دست از کار کشيدند و به ساير امور از جمله سپاهي گري پرداختند و در شمار لشکريان نادر به شرق وغرب تاختند.
در دوره زنديه تلاش هاي نافرجامي براي احياي صنايع و حرَِف ملي به ويژه در نواحي جنوب صورت گرفت، ولي نابساماني سياسي اين دولت باعث عدم موفقيت اين تلاش ها شد. دوره قاجاريه تا حدود زيادي يکي از بدترين دوره ها در تمامي تاريخ براي صنعت بافندگي است زيرا از يکسو سياست ناگزير دروازه هاي باز، سيل پارچه هاي خارجي را به ايران سرازير کرد و از سوي ديگر ضعف حکومت و نيز دخالت دو ابرقدرت استعماري انگليس و روسيه باعث عدم توسعه صنايع به ويژه صنايع نساجي شد. البته اين به معني عدم وجود مردان کاردان و آگاه در اين دوره نبود. تلاش هاي عباس ميرزا براي نوسازي ارتش ايران و نيز تلاش هاي امير کبير براي ايجاد تحول در نظام سياسي، اجتماعي و اقتصادي با عدم موفقيت همراه بود.
«هنگامي که وليعهد جوان (ناصرالدين ميرزا) در سال 1266/1848 بر تخت نشست، اميرکبير صاحب عنوان اميرنظام و صدراعظم شد و مورد تشويق قرار گرفت تا به اصلاحات گسترده اي بپردازد.
وي ارتش دائمي را احيا کرد و براي تامين نيازمندي هاي ارتش و قطع واردات خارجي، پانزده کارخانه ساخت. کارخانه هايي براي توليد توپ، سلاح هاي سبک، اونيفرم هاي نظامي، انواع نشان هاي نظامي، پارچه هاي پشمي، چلوار و پارچه هاي ديگر، کالسکه، سماور،کاغذ، چدن، سرب، مس، قند و شکر و…»
در زمينه صنعت نساجي هم بودند افرادي که با آگاهي از روند رو به رشد اين صنعت در اروپا، تلاش هايي در جهت تحول در صنعت نساجي سنتي ايران براي رقابت با صنايع و توليدات خارجي انجام دادند: «در اين دوره وطن پرستاني مثل مرحوم صنيع الدوله، مرحوم حاج رحيم قزويني و مرحوم حاج يوسف قزويني، سعي کردند تا با ايجاد کارخانه هايي در تهران و تبريز به جنگ منسوجات خارجي بروند ولي هر بار تلاش تحسين آميزشان با نفوذ سياست هاي خارجي به ناکامي منجر گرديد.»
همان طور که اشاره شد يکي از اين افراد صنيع الدوله بود که در اينجا مختصري از زندگي سياسي و فعاليت هاي صنعتي وي بيان مي شود.
صنيع الدوله
يکي از رجال نامدار دوره قاجاريه مرتضي قليخان صنيع الدوله فرزند دوم عليقلي خان مخبرالدوله بود. او در سال 1273ه-ق در تهران متولد شد و پس از تحصيلات مقدماتي در تهران به واسطه حمايت پدرش در آلمان به تکميل تحصيلات خود پرداخت و در آنجا در رشته معدن شناسي درجه مهندسي گرفت. پس از بازگشت به ايران به واسطه شغل پدرش وارد خدمات دولتي شد و ابتدا در امور تلگرافخانه ها مشغول خدمت شد. سپس به عضويت وزارت معادن درآمد.وي به دليل ازدواج با احترام السلطنه دختر مظفرالدين ميرزا رابطه نزديک تري با دربار پيدا کرد.صنيع ا لدوله از جمله شخصيت هايي بود که همواره مورد توجه شاه و ساير مقامات عالي رتبه بود. وي از زمان اتمام تحصيلات در پست هاي مختلف سياسي مشغول خدمت بود.پس از پيروزي مشروطه طلبان و صدور فرمان مشروطيت توسط مظفرالدين شاه (1324 ق) در هيات تنظيم نظامنامه انتخابات از طرف شاه به عنوان رئيس انتخاب شد و در اولين دوره مجلس شوراي ملي به عنوان يکي از نمايندگان اعيان و ملاکين انتخاب و در اولين جلسه مجلس به عنوان رئيس مجلس برگزيده شد. مدت چند ماه در اين مقام بود، ولي پس از ترور امين السلطان صدر اعظم وقت توسط عباس آقا صراف تبريزي، از مقام خود استعفا داد.
پس از آن در چندين کابينه به عنوان وزير فوايد عامه، وزير علوم و اوقاف و فرهنگ انتخاب شد از جمله در دو کابينه متوالي نظام السلطنه مافي (16 ذي القعده 1325و 26 محرم 1326 ق) وزير فوايد عامه بود و در هيات دولت هاي ترميمي ناصرالملک همداني و نظام السلطنه وزير فرهنگ و اوقاف و در کابينه ميرزا احمدخان مشيرالسلطنه وزير ماليه بود.
صنيع الدوله پس از استبداد صغير و فتح تهران توسط مليون مجددا به عنوان وزير در کابينه سپهدار تنکابني و مستوفي الممالک انتخاب شد ولي سرانجام در 5 صفر 1329 (بهمن ماه 1389) توسط دو گرجي از اتباع روسيه به قتل رسيد. شايد بهترين شرح راجع به خصوصيات صنيع الدوله توسط برادرش مخبرالسلطنه بيان شده که در رثايش اينگونه شرح مي گويد: «صنيع الدوله چند عيب داشت، شب و روز در فکر آبادي مملکت بود، علم داشت، اجنبي پرست نبود و به مال دنيا مباهات نمي کرد، عمرش را صرف حرف هاي دروغ که اسمش سياست و پليتيک است نکرده بود، کارخانه در اين مملکت به تشويق و اقدام صنيع الدوله داير شد، راه آهن به نقشه او کشيده، از ديگران اثري باقي نيست…»
اقدامات صنعتي
يکي از جنبه هاي مهم زندگي مرتضي قليخان فعاليت هاي صنعتي و نقشش در تاسيس و راه اندازي کارخانه و ساير امور صنعتي بود، به طوري که لقب صنيع الدوله را ناصرالدين شاه به همين خاطر به وي اعطا کرد. در واقع صنيع الدوله به واسطه آشنايي با تحولات صنعتي اروپا و نيز نياز به ايجاد تحول در صنايع ايران به ويژه صنعت نساجي اقدام به تاسيس کارخانه ريسندگي کرد. وي ابتدا توانست يکي از رجال پولدار زمان خود يعني محمد تقي شاهرودي را به سرمايه گذاري جهت تاسيس کارخانه تشويق کند.همان گونه که اشاره شد صنيع الدوله علاوه بر فعاليت هاي سياسي در امور اقتصادي و صنعتي کاملافعال بود و در برخي از کارخانه هايي که در دوره قاجار تاسيس شد، سهيم بود يا از آنها آگاهي داشت. اما آرمان اصلي صنيع الدوله کشيدن راه آهن در ايران بود و در اين زمينه مذاکراتي با دولت آلمان انجام داد و حتي رساله اي در اين خصوص با عنوان «راه نجات» به رشته تحرير درآورد و در آن ادعا کرد يگانه راه نجات ايران کشيدن راه به ويژه راه آهن است.
نويسنده: علي موسيوند
