برگی از تاريخ فرش ايران

سنجش وزن پشم

پشم، اصلی ترين ماده اوليه در فرش‌های دستباف ايرانی به شمار می‌آيد. الياف پشمی ويژگی‌های خاص و درخور توجهی دارند از جمله آنکه برگشت پذير بوده و در برابر فشار حالت کوفتگی و له شدگی نمی‌يابند.

از همين روست که در برابر پا خوردن و فشار نسبت به الياف مصنوعی دوام و ماندگاری بيشتری دارند. يکی ديگر از اين ويژگی‌ها داشتن فلس‌هايی است که موجب می‌شود در گذر زمان جلا و طراوت پشم باقی بماند. همين جا است که عبارتی آشنا معنا می‌يابد که می‌گويند: «فرش ايرانی هرچه پا بخورد، رو می‌آيد و جلا پيدا می‌کند». در واقع در اثر سايش و پاخوردن، فلس‌های رويين از الياف پشمی جدا شده و فلس‌های زيرين با همان جلا و طراوت خودنمايی می‌کنند. اما در کنار اينها، رطوبت پذيری نيز از ويژگی‌های پشم است. الياف پشمی رطوبت را به خود جذب می‌کنند و همين نکته در تاريخ توليد و تجارت فرش ايرانی دستمايه گلايه و دردسرهای فراوانی بوده است.

چند دهه پيش و به هنگامی که پشم مورد نياز برای توليد فرش از شهری که محل توليد يا نگهداری پشم بوده به شهری که محل بافت فرش بوده انتقال می‌يافت، تفاوت وزن ثبت شده در مبدا و مقصد، بهانه تنش و اختلاف می‌شد. گاه پيش می‌آمد که گيرنده پشم در مقصد در نامه نگاری‌های متعددی از کسری پشم دريافتی گله می‌کرد و انگشت اتهام را متوجه کارگران يا رانندگان باربری می‌کرد. اما کسری پشم در ميان نبود و ماجرا به رطوبت هوای مبدا و مقصد مربوط بود که جذب الياف پشم شده بود و تفاوت وزن ايجاد می‌کرد. هرچند گاهی نيز بخشی از پشم در ميانه راه ربوده می‌شد و تقصير آن به گردن رطوبت می‌افتاد!در يکی از اين مکاتبات کهن، که تاريخ ۱۲ شوال المکرم ۱۳۴۴ و ۲۵ آوريل ۱۹۲۶ بر بالای خود دارد، مدير شعبه کرمان کمپانی قالی شرق در بخشی از نامه خود خطاب به مسوول شعبه رفسنجان،موضوع تفاوت وزن پشم‌های ريسيده شده در ساعات مختلف شبانه روز را يادآور شده و دستور سنجش و آزمايش وزن آنها را داده است. او در اين نامه چنين آورده است:«شما در باب کمبود ريس پشم به اين جور امتحان بکنيد و چگونگی را بنويسيد. صبح يک دسته ريس پشم خشک يکی يا بيشتر به دقت با ميزان وزن بکنيد وزنش را بنويسيد و ريس مزبور را از صبح تا ۳ به غروب بگذاريد مقابل آفتاب ۳ به غروب مجددا وزن نماييد و ايضا صبح بعد هم وزن کنيد ببينيد فرق می‌کند يا خير. بعضی‌ها می‌گويند عصر کم می‌آيد صبح بعد درست می‌آيد. بنا است خودمان هم تجربه نماييم.»

منبع: دنيای اقتصاد