نانوفناوري در ايران؛ ايران در حوزه نانو روي پاي خودش مي ايستد
حدود ده سال از عزم کشور براي توسعه علم و فناوري نانو مي گذرد. کشور ما زماني در اين عرصه قدم گذاشت که جامعه علمي و به تبع آن فناوران و صنعتگران با اين فناوري آشنايي نداشتند و متخصصان داخلي انگشت شماري در اين حوزه فعاليت مي کردند و فقط چند سالي از برنامه ريزي و سرمايه گذاري سنگين کشورهاي مدعي علم و فناوري در توسعه فناوري نانو مي گذشت.
در اين شرايط عزم بر پيشرفت در اين فناوري و توليد ثروت و بهبود کيفيت زندگي مردم با تکيه بر اين علم جديد مورد توجه قرار گرفت. به گونه اي که برنامه ريزي شد تا توليد و فروش محصولات پيشرفته نانو ساخت ايران تا افق 1404، 2درصد از بازار جهاني اين فناوري را به خود اختصاص دهد. براي موفقيت در اين رقابت جهاني و دستيابي به چنين هدفي، کشور بايد بتواند در مسير ايده تا بازار اين فناوري در ميان 115 کشور برتر قرار گيرد و براي دستيابي به اين هدف لازم بود زيرساخت هاي آزمايشگاهي ايران توسعه يافته، تجارب و اطلاعات علمي مورد نياز بين دانشمندان انتقال و انتشار داده و دستاوردهاي فني به دستاوردهاي اقتصادي تبديل شود.
حرکتي که بموقع آغاز شد
اکنون ايران ميان ده کشور برتر دنيا در توليد علم نانو قرار دارد و بايد بپذيريم بدون يک اسکلت يا بدنه قوي نمي توان در حوزه علم و فناوري نانو به توسعه اين علم پرداخت و تا به يک فناوري تسلط پيدا نکنيم نمي توانيم وارد عرصه نوآوري شويم. نتايج اميدوارکننده همين فعاليت هاست که باعث شده توسعه فناوري نانو با جديت در کشور دنبال شود.
دکتر سعيد سرکار، دبير ستاد توسعه فناوري نانو در حاشيه نشست خبري ششمين جشنواره فناوري نانو با اشاره به نقش مهم نانو در اقتصاد دانش بنيان مي گويد: نانو علمي است که مي تواند اقتصاد کشور را از اقتصاد مبتني بر مواد خام به اقتصاد دانش بنيان تبديل کند. بنابراين بايد پذيرفت لازم است تغيير نگرش ايجاد کرد. اقتصاد بعضي کشورها مبتني بر مواد خام است. اقتصاد کشورهاي صنعتي تا حد زيادي مبتني بر فناوري است، اما در بعضي کشورها نيز اقتصاد مبتني بر خلاقيت است. کشورهايي مانند آلمان، فرانسه، انگليس و آمريکا مزيت خودشان را در توليد نمي دانند بلکه از طريق خلاقيت پيشگامي شان را حفظ کرده اند. ما اکنون در فاز اول قرار داريم و مي خواهيم در آينده اي نزديک از اقتصاد مبتني بر مواد خام به سوي اقتصاد مبتني بر فناوري حرکت کنيم. اين فرآيند يکشبه، يکماهه يا حتي يکساله اتفاق نمي افتد. چرا که بايد محيط و فضاي لازم براي رشد فناوري در کشور فراهم شود. نانوفناوري، فناوري زيستي، فناوري اطلاعات و رباتيک از مهم ترين مولفه هايي است که مي تواند در اين مسير تاثيرگذار باشد. دبير ستاد توسعه فناوري نانو با اشاره به اين که ما در کشور نانوفناوري را بموقع آغاز کرده ايم و همگام با ديگر کشورها در اين حوزه فعاليت مي کنيم، مي گويد: ما در حوزه فناوري نانو دنبال انتقال و واردات فناوري نيستيم. اگرچه در بسياري از زمينه ها واردات داريم، چراکه هيچ کشوري نمي تواند همه ابعاد فناوري را داشته باشد. در حوزه نانوفناوري کشور روي پاي خودش راه مي رود و اين يک فرصت است. ما بايد فضاي رشد را در کشور مهيا کنيم. وزارتخانه هاي صنايع، بازرگاني و اقتصاد از مولفه هاي اصلي اين محيط رشد است و هر يک به نوبه خود در اين فضا نقشي ايفا مي کند. اگر مي خواهيم تا ده سال آينده صادرکننده محصولاتي با فناوري پيشرفته باشيم بايد اين قدم ها از امروز برداشته شود.
دبير ستاد توسعه فناوري نانو از تدوين آيين نامه جديدي در زمينه ارائه تسهيلات به شرکت هاي فعال خصوصي در حوزه فناوري نانو خبر مي دهد و مي گويد: بر اساس اين آيين نامه طرح هاي ارائه شده از سوي شرکت هاي خصوصي در ستاد توسعه فناوري نانو ارزيابي شده و در صورتي که واجد شرايط آيين نامه باشند، ستاد توسعه فناوري نانو بودجه اي معادل 30 درصد هزينه لازم را براي حضور شرکت ها در بازار اختصاص مي دهد. در صورتي که فرد فناور موفق شود مي تواند مالک 40 درصد از سرمايه کسب و کار باشد. به عبارت ديگر، ستاد توسعه فناوري نانو در ريسک مشارکت مي کند و صاحب دانش فني نهايت تلاشش را مي کند تا محصول با کيفيت توليد کند و در نهايت ستاد 30 درصد سرمايه گذاري اوليه را به عنوان پاداش به صاحب دانش فني هديه مي دهد.
سرکار با توجه به فعاليت هاي انجام شده در بخش دانش آموزي پيش بيني مي کند کشور ما در آينده در حوزه فناوري نانو دچار پوکي استخوان نخواهد شد. صخره نوردي هم ابزار و امکانات خودش را مي خواهد و حرکت در مسير فناوري نانو دست کمي از يک عمليات صخره نوردي مشکل ندارد. ما براي اين که بتواينم جايگاه خودمان را در اين حوزه حفظ کنيم بايد همگام با کشورهاي مطرح پيش رويم. وي از توليد دو داروي جديد خبر مي دهد و مي گويد: اين دو دارو در کميسيون هاي تخصصي وزارت بهداشت در حال بررسي است و تا زماني که اين داروها مورد تائيد وزارت بهداشت قرار نگيرد اسامي آنها اعلام نخواهد شد.
28 محصول نانو در راه بازار
يکي از کارهايي که در سال هاي اخير در حوزه نانوفناوري انجام مي شود، رتبه بندي کشورهاست. براي اين کار از شاخص هاي مختلفي استفاده مي شود. يکي از شاخص هايي که مي توان از آن براي بررسي و ارزيابي وضع نانوفناوري در کشور استفاده کرد، شاخص سرمايه انساني است.
به گفته دکتر علي محمد سلطاني، مدير دبيرخانه ستاد توسعه فناوري نانو، در سال هاي اخير تعداد کل محققاني که در حوزه نانوفناوري فعاليت مي کنند در کشور رشد قابل توجه و چشمگيري داشته است. سال 1382 فقط 72 محقق در حوزه نانوفناوري فعاليت داشتند و اين در حالي است که اکنون پس از گذشت ده سال تعداد محققان اين حوزه به بيش از 17 هزار نفر رسيده است. اين شاخص نشان مي دهد براي انجام کارهاي جدي در اين حوزه، پشتوانه هاي انساني در حال فراهم شدن است. شاخص ديگري که مي تواند نشان دهنده وضع کشورها باشد سهم آنها در توليد علم نانوست. معمولابراي تعيين سهم کشورها در توليد علم از تعداد مقالات منتشر شده به عنوان معيار اصلي استفاده مي شود.
سلطاني با اشاره به اين که اين شاخص نمي تواند معيار خوبي براي نشان دادن سهم کشورها در توليد علم نانو باشد مي گويد: بايد کيفيت علم را هم بررسي کرد. گاهي توليد علم خاص يک کشور است و گاهي تنها شبيه سازي و تقليد از اقداماتي مشابه در کشورهاي ديگر است. بنابراين صرف توليد علم نمي تواند شاخص خوبي براي به تصويرکشيدن وضع کشوري در يک حوزه علمي باشد، اما اگر کشوري در حوزه علمي جايگاه خوبي نداشته باشد قابل اطمينان نيست.
مدير دبيرخانه ستاد توسعه فناوري همکاري هاي بين المللي در توليد علم را بسيار مهم مي داند و مي افزايد: گرچه کشور ما از نظر همکاري هاي بين المللي در توليد علم نانو جايگاه خوبي نداشته اما بايد اين نکته را هم مد نظر قرار داد که اين شاخص مي تواند معني ديگري هم داشته باشد. به عبارتي مي تواند بيانگر اين باشد که کشوري علم بومي دارد و مي تواند خودش به تنهايي فعاليت کند، اما توليد فناوري، اختراع يا حق اختراع مهم ترين شاخص براي ارزيابي کشورهاست. دانشي که به شکل مقاله توسعه پيدا کند در کل دنيا ارزش واحدي دارد و مالکيت آن خاص نيست. اگر بخواهيم درباره مالکيت علمي ادعايي داشته باشيم بايد ثبت اختراع کنيم، اما نظام ثبت اختراع در کشور ما در مقايسه با ديگر کشورها متفاوت است و به همين دليل ثبت اختراع داخلي شاخص جهاني محسوب نمي شود بلکه بايد اختراع را در آمريکا يا اتحاديه اروپا هم ثبت کرد تا ارزش و اعتبار علمي پيدا کند.
سلطاني با ارائه آماري از تعداد محققان فناوري نانو و مراکز رشد فعال در اين حوزه مي گويد: تاکنون 168 محصول نانو در کشور ساخته يا توليد شده که از اين مجموع محصولات، 80 محصول وارد بازار شده است، 60 محصول در مرحله بررسي هاي آزمايشگاهي است و 28 محصول ديگر هم در حال ورود به بازار است.
ايران در رتبه 9 جهاني نانو فناوري
جرقه هاي اوليه حضور نانوفناوري در ايران از سال 1380 آغاز شدو از سال 1382 ستاد ويژه توسعه فناوري نانو در ايران تشکيل شد.
اين ستاد ضمن تعيين سياست ها و اهداف کشور براي توسعه فناوري، برنامه اي ملي تدوين کرده است که بر اساس آن وظايف کلي و ماموريت هاي هر يک از دستگاه ها براي توسعه فناوري نانو در قالب يک برنامه بلندمدت ده ساله مشخص شده است.
پس از تشکيل اين ستاد، انتشار مقالات در اين حوزه روندي صعودي داشته است به گونه اي که در فاصله زماني بين سال هاي 1380 تا 1386 جايگاه ايران در دنيا با رشد 30 پله اي به رتبه 31 دنيا رسيده است. اين روند در سال هاي بعد نيز تداوم داشته است.
بر اساس آخرين آمار اعلام شده، تير ماه سال گذشته متخصصان ايراني موفق شدند با انتشار 1601 مقاله ISI از سوي بيش از 87 مرکز پژوهشي و دانشگاهي رتبه ايران را به رتبه 9 جهاني ارتقا دهند.
بدون ترديد سطح دسترسي به فناوري هاي تعيين کننده و سرنوشت ساز نقش بسيار مهمي در برتري کشورها دارد. صنايع خودرو، پزشکي، نساجي و صنايع غذايي از مهم ترين کاربردهاي فناوري نانو به شمار مي آيد. در دنياي توليد رضايت مشتري حرف اول را مي زند، اما اين روزها با اين همه تنوع طلبي مصرف کنندگان جلب رضايت مشتري کار چندان آساني نيست و نانو تنها فناوري اي است که در سال هاي اخير توانسته است براي جلب رضايت مشتريان در زمينه هاي مختلف حرفي براي گفتن داشته باشد.
ستاد توسعه نانو از سال 1387 اقدام به برگزاري جشنواره و نمايشگاه فناوري نانو کرده است و در آن دستاوردهاي کشور در عرصه فناوري نانو را در معرض ديد عموم مردم قرار ميدهد. ششمين دوره اين جشنواره از سيزدهم تا هفدهم مهرماه درمحل دائمي نمايشگاه بينالمللي تهران برپاست.
نويسنده: فرانك فراهاني جم
