نقش هاي دست بافته هاي اقوام استان؛ ميراثي در معرض فراموشي
سال گذشته حدود 60 هزار مترمربع فرش دست باف در استان بافته شد؛ رقمي که البته نسبت به سال پيش از آن 40 درصد کاهش داشت؛ مسئله اي که خود معلول برخي عوامل اقتصادي و اجتماعي است. در هر حال، به گفته کارشناسان و متوليان، نزديک نيمي از مجموع فرش هاي بافته شده در خراسان شمالي طرح هاي سنتي و نقوشي اصيل دارد که به طور عمده به شکل ذهني بافته مي شود و حدود نيم ديگر آن ها را بافندگان به سفارش خريداران و با استفاده از نقشه هاي مرسوم در سراسر کشور توليد مي کنند و در واقع کمتر سليقه خود را در آن دخالت مي دهند. آيا اين موضوع حاکي از اهميت يا کيفيت پايين طرح ها و نقوش سنتي و مشتري پسندي به نسبت بيشتر دست بافته هايي با نقوش طراحي شده به دست هنرمندان فرش بافي ديگر استان ها و مناطق کشور است؟
حاشيه نشيني نقوش کهن
خراسان شمالي را گنجينه فرهنگ ها و قوميت ها مي خوانند و سکونت اقوام گوناگون در اين خطه که هر کدام از آداب و رسوم و جلوه هايي متفاوت از مؤلفه هاي فرهنگي و به خصوص صنايع دستي و بافته هاي داري برخوردارند، به نوعي يک ظرفيت عظيم بالقوه محسوب مي شود.هر يک از اقوام ساکن در خراسان شمالي از ديرباز دست بافته هايي با طرح ها و نقوش خاص خود توليد مي کرده اند و به ويژه، قالي و قاليچه هاي کردي و ترکمني هنرمندان اين خطه نه تنها در اقصي نقاط کشور تا حدود زيادي شناخته شده است که حتي در بازارهاي آن سوي مرزها مشتريان و علاقه مندان فراواني دارد. با همه اين اوصاف، طي ساليان اخير بافت قالي و قاليچه هايي با بسياري از طرح ها و نقوش سنتي و اصيل پيشين به حاشيه رفته است به نحوي که شمار زيادي از بافندگان در استان هم اکنون به بافت فرش هايي با طرح و نقشه هاي ديگر مناطق کشور اشتغال دارند و در بسياري از کارگاه هاي قالي بافي در شهرها و روستاهاي استان، بافت فرش هايي با طرح و نقشه نايين، کاشان، قم و تبريز متداول است و بيم آن مي رود که با تداوم وضع موجود و کم توجهي به اين مقوله، بافت نقوش فرش مختص اقوام استان به قدري رنگ ببازد که در آتيه نه چندان دور، بسياري از آن ها به فراموشي مطلق سپرده شود و تنها معدودي از آن ها را در کتب و مجلات تخصصي يا موزه هاي فرش ببينيم.رئيس اتحاديه بافندگان بجنورد با اذعان به اين که نيمي از بافندگان فرش در استان از طرح ها و نقوش غيربومي براي بافت انواع قالي و قاليچه بهره مي گيرند، دليل اصلي اين قضيه را وجود بازار فروش بهتر براي اين دسته از دست بافته ها مي داند. «محمدي» تصريح مي کند: امروزه خيلي از بافندگان استان از نقشه هاي نايين، کاشمر، مشهد و تبريز براي بافت قالي و قاليچه استفاده مي کنند چون اين قبيل فرش ها به خصوص نقشه تبريز بازار بهتري دارد و توليد آن ها به صرفه تر است.وي با اشاره به آمار نزديک به 12 هزار نفري اعضاي داراي کارت قالي بافي در اين اتحاديه، در عين حال اذعان مي کند که با توجه به مشکلات متعدد به خصوص به صرفه نبودن توليد فرش، در حال حاضر فقط حدود نيمي از اين افراد هم چنان به بافت قالي و قاليچه مي پردازند. وي به عنوان نمونه اي از اين مشکلات مي گويد: همين الان دستمزد يک کارگر ساده در بازار 30 هزار تومان است ولي بافنده فرش در نهايت شايد بتواند روزانه 15 هزار تومان حق الزحمه بگيرد. به گفته وي، اين وضعيت براي زنان و دختران بافنده که به طور سنتي، درصد بالايي از بافندگان فرش را تشکيل مي دهند، دشوارتر هم هست، چون اشتغال به بافت فرش براي آن ها روزانه حداکثر 10 هزار تومان عايدي دارد و حال آن که با کارکردن در عرصه هاي ديگر مثل کار در مزارع مي توانند 2 برابر اين مقدار درآمد داشته باشند.اما آيا در اين اوضاع و احوال پر بيم و اميد، جايي براي ابراز وجود طراحان تحصيل کرده فرش وجود دارد تا بلکه با در انداختن طرح هايي نو، بازار فرش استان را متحول کنند؟ رئيس اتحاديه بافندگان فرش بجنورد در پاسخ به اين پرسش چنين مي گويد: در استان طراحاني به آن شکل نداريم و فقط چند نفر معدود هستند که آن ها هم فقط مدرک دانشگاهي دارند و طراحي فرش را به شکل نظري آموزش ديده اند. وي معتقد است: بيشتر طرح هاي اين افراد در واقع کپي برداري از روي نقشه هاي رايج است و اين افراد چندان فعاليتي در عرصه طراحي و توليد فرش استان ندارند. وي هم چنين به خاطر نمي آورد که تاکنون، نظير اين طراحان تحصيل کرده به اتحاديه مراجعه کرده و درخواست همکاري داده باشند.
موانع حضور طراحان جديد در بازار کار
اگر چه نوآوري و تنوع در طراحي و بافت نقوش سنتي، اصل اساسي در حضوري قوي در بازارهاي داخلي و خارجي محسوب مي شود، اما از صحبت هاي رئيس اتحاديه بافندگان بجنورد چنين نتيجه گيري مي شود که بازار فرش استان چندان روي خوشي به طراحان بومي جوان نشان نمي دهد. اما آيا همان طور که چنين افرادي معتقد هستند، طراحان جديد فقط آموزش هاي نظري ديده اند و با شرايط توليد انبوه و وضعيت بازار کار هيچ آشنايي ندارند؟«زهرا فرهي» مدرس رشته طراحي و نقاشي فرش در شيروان چنين نظري ندارد، هر چند به کمبود امکانات آموزشي در استان اذعان مي کند. به گفته وي، هنرجويان اين رشته طي دوران تحصيل ابتدا اصول طراحي هندسي، آزاد و سنتي نقوش را فرا مي گيرند و سپس در قالب دوره هاي تکميلي نقشه کشي با سبک هاي مختلف آشنا مي شوند؛ اين فراگيران هم چنين در بحث نقاشي فرش نيز رنگرزي طبيعي و شيميايي و رنگ شناسي عمومي و تخصصي را به 2 شيوه نظري و عملي آموزش مي بينند. با اين اوصاف، «فرهي» عنوان مي کند: در برنامه درسي ما معادل 12 ساعت در هفته بحث طراحي گنجانده شده است که در آن ها بايد طبق استاندارد آموزشي ابلاغ شده عمل شود که در جشنواره ها و مسابقات فرش هم بر آن تأکيد مي شود و طبيعي است که با اين محدوديت ها نمي توان به اندازه کافي روي نقوش و طرح هاي سنتي و اصيل استان وقت گذاشت. وي با اظهار گلايه از کمبود امکانات کمک آموزشي مرتبط با رشته فرش در استان هم مي گويد: در استاندارد طراحي شده به عنوان مثال، بازديد از موزه فرش براي هنرجويان پيش بيني شده که در استان چنين امکاني مهيا نيست و يا در بحث رنگرزي بايد نمونه کارهاي متنوعي به فراگيران نشان داده شود که به ويژه در اوايل راه اندازي اين رشته در استان در اين زمينه مشکل زيادي داشتيم.وي دشواري تهيه کتب آموزشي و گران قيمت بودن آن ها را از ديگر دغدغه هاي هنرآموزان رشته طراحي فرش در استان بر مي شمرد.اين مدرس طراحي و نقاشي فرش در تشريح دلايل حضور کم رنگ تحصيل کردگان اين رشته در عرصه فرش بافي خراسان شمالي نيز به بيان ديدگاه هاي خود مي پردازد. وي مي گويد: بيشتر هنرجويان اين رشته دختران هستند که به طور سنتي در بازار کار استان با محدوديت ها و موانع خاصي روبه رو هستند؛ مثل اين که پشتوانه کافي براي سرمايه گذاري و حضور در بازار ندارند و دريافت وام بانکي هم مشکلات خاص خودش را دارد. «فرهي» مشکل بازاريابي براي توليدات را ديگر مانع پيش روي جوانان تحصيل کرده در اين رشته مي داند و تصريح مي کند: براي طرح هاي جديد در استان بازاري قابل قبول وجود ندارد و وفور طرح هاي رايانه اي هم جايي براي طراحان سنتي و طرح هاي دستي نگذاشته است.با اين وجود، وي به ظرفيت بالا و دانش کافي همين اندک طراحان فرش استان براي حضور در بازارها اعتقاد دارد و به عنوان نمونه، از افرادي ياد مي کند که هر چند به شکل پراکنده، با شرکت هاي بزرگ فرش بافي کشور در مشهد و تبريز همکاري دارند و گاهي نيز طرح هاي آنان بر فرش هاي ماشيني نقش مي بندد.
بازارسنجي و سليقه يابي، کليد احياي نقوش سنتي
به اعتقاد مسئولان و کارشناساني همانند رئيس اداره فرش سازمان صنعت، معدن و تجارت خراسان شمالي، نقوش مورد استفاده در دست بافته هاي اقوام مختلف استان به مثابه ميراثي در خطر، نيازمند توجه و حفظ اصالت هاست. بر همين اساس، طي سال هاي اخير طرح هايي براي گردآوري اين نقوش و چاپ آن ها در قالب کتابي به کمک مرکز ملي فرش ايران در دستور کار قرار گرفته است. البته گفت و گو با «مهرآبادي» رئيس اداره فرش سازمان صنعت، معدن و تجارت استان به دليل آن چه وي دستور اکيد مديران بالادستي خود، ذکر مي کند ميسر نشد تا از سرنوشت اين طرح ها اطلاع بيابيم، اما شکي نيست که ضمن حفظ اصالت طرح هاي سنتي، بايد سليقه امروزين مشتريان داخلي و خارجي دست بافته هاي داري را نيز در توليد آن ها در نظر گرفت. بدين ترتيب مي توان با تغيير اندکي در جزئيات طرح ها و نقوش کهن توليداتي را روانه بازارها کرد که مطابق سليقه تنوع طلب مشتريان سخت پسند امروزي باشد؛ کاري که بعضي طراحان جوان و توليدکنندگان عمده قالي و قاليچه هاي کردي و ترکمني استان اخيراً به آن دست زده اند.«فرهاد ذوالفقاري» يکي از همين افراد است که پس از فراغت از تحصيل در رشته کارشناسي فرش، سعي کرده است با تلفيق تجربه خانوادگي و علم روز و راه انداختن شرکتي تخصصي، به اين کار رونق بيشتري بدهد. وي در گفت و گو با «خراسان شمالي» مي گويد: همه کاري که ما انجام داده ايم، اين بوده است که ضمن حفظ کليت طرح هاي سنتي و اصالت آن ها، با تغييراتي جزئي در رنگ يا نقشه، توليداتي داشته باشيم که با سليقه طرفداران دکوراسيون جديد همخواني داشته باشد. وي ترکيب 2 يا 3 رنگ براي تلطيف زمينه قالي و قاليچه ها و کاربرد طيفي از رنگ هاي روشن را از جمله اين تغييرات ذکر مي کند و مي افزايد: اين تغييرات روي فروش توليدات سنتي استان به خوبي جواب داده و الان اين دست بافته ها در استان هاي مختلف خواهان زيادي پيدا کرده است.وي هم چنين روي گزينه بالا بردن کيفيت مواد اوليه تأکيد زيادي دارد و مي گويد: خميرمايه اصلي کار بايد مرغوب باشد؛ ضمن اين که اصالت ها را هم حفظ کنيم و البته طراحي خوبي داشته باشيم.به باور اين طراح و توليد کننده فرش، توليد انبوه قالي و قاليچه هايي در استان به سفارش سرمايه گذاران و با طرح هاي تبريز و کاشان و نقوش مناطق ديگر نه تنها تهديدي براي فرش اين خطه محسوب نمي شود بلکه حتي مي تواند فرصتي براي آن قلمداد شود. وي تصريح مي کند: بايد با حمايت سازمان هاي مسئول و شناسايي و سامان دهي تحصيل کردگان اين رشته و حمايت از طراحي نقوش مناسب و آموزش و حمايت از بافندگان، اين موضوع را به نقطه قوتي براي صنعت فرش استان تبديل کرد و به فعاليت هاي اين عرصه جهت دهي مناسبي بخشيد.«ذوالفقاري» تأکيد مي کند: ظرفيت نقوش سنتي استان خيلي زياد است و به طور بالقوه مي تواند بازار فرش را متحول سازد، چون خيلي از اين طرح ها و نقشه ها بکر مانده است و فقط بايد با اعمال تغييراتي کوچک و تنوع بخشيدن به رنگ بندي و بازارسنجي مناسب، اين ظرفيت بالقوه را به فعل درآورد.
برنامه هايي در گرو بودجه دولتي
طي 2، 3 سال اخير، شرکت شهرک هاي صنعتي خراسان شمالي با اعتقاد به ظرفيت فراوان اين استان در عرصه توليد فرش، به فعاليت در اين عرصه ورود پيدا کرده است. گويا عواملي مثل وجود 9 هزار دار قالي و 21 هزار بافنده در استان و شهرت و مشتري پسندي بعضي دست بافته هاي کردي و ترکمني اين خطه بوده که مديران اين شرکت را براي ورود به اين عرصه مجاب کرده است، تا جايي که ايجاد خوشه صنعتي و شهرک تخصصي فرش در بجنورد را در دستور کار قرار دادند.اکنون «رضا تازيکي» مجري طرح توسعه خوشه صنعتي فرش دست باف خراسان شمالي که يکي از آسيب هاي بازار فرش استان را کمبود طراحان متخصص و زبده مي داند، از برنامه هايي سخن به ميان مي آورد که البته اجراي آن ها موکول به دريافت بودجه دولتي است. وي تربيت طراح و برگزاري دوره هاي آموزشي و مهارتي تخصصي با دعوت از مدرسان بنام کشوري را از جمله اين برنامه ها ذکر مي کند و مي گويد: در گام بعدي هم راه اندازي انجمن طراحان فرش در استان را مدنظر داريم که مي تواند پشتوانه خوبي براي آينده اين صنعت باشد.وي اضافه مي کند: در حال حاضر 17 يا 18 جوان تحصيل کرده در اين رشته داريم که اگر چه سابقه فعاليت اندکي در اين عرصه دارند اما خيلي به شکل حرفه اي کار نمي کنند.وي هم چنين برگزار نشدن جشنواره طراحي نقوش فرش را که مسئولان شرکت شهرک هاي صنعتي استان در سال گذشته وعده داده بودند، به نبود اعتبار مربوط مي داند و تصريح مي کند: با برگزاري چنين جشنواره اي مي توان طراحان گمنامي را که تاکنون شناسايي نشده اند، شناسايي و طرح هاي جديد آنان را به بازار معرفي کرد.
ضرورت هم افزايي فعاليت هاي دولتي و خصوصي
«بعضي کارشناسان و مسئولان صنعت فرش معتقدند که خراسان شمالي نقشه هاي ويژه خودش را ندارد، در حالي که توانمندي هاي هنرمندان اين استان غريب مانده است».«عبدا… احراري» پژوهشگر و عضو انجمن علمي فرش ايران با اعتقاد به اين گزاره مي گويد: درست است که در حال حاضر درصد زيادي از بافندگان فرش در خراسان شمالي به بافت نقوش تبريز، کاشان، قم و اصفهان مشغول هستند، اما نبايد فراموش کرد که خود اين استان از قضا نقوش زيادي دارد که البته در گذر زمان و در اثر کم توجهي متوليان، بعضي از آن ها ديگر بافته نمي شود و فراموش شده است. وي با اشاره به سطح پايين دستمزد بافندگان در استان تصريح مي کند: همين عامل باعث مي شود که سرمايه گذاران و توليد کنندگان عمده از استان هاي ديگر ترغيب شوند که به بافندگان اين استان سفارش بافت فرش هايي با نقوش اصفهان، تبريز و مشهد بدهند و اين موضوع اگر با حفظ اصالت دست بافته هاي هر خطه و با استفاده از مواد اوليه مرغوب صورت پذيرد، به هيچ عنوان مذموم نيست. وي مي افزايد: آن چه مذموم و محکوم شمرده مي شود، بدل کاري است، يعني به عنوان مثال، نقشه نايين با گره غيراستاندارد و مواد اوليه بي کيفيت بافته شود که به شهرت آن لطمه مي زند. اين پژوهشگر و مدرس فرش با تأکيد دوباره بر ضرورت حفظ طرح ها و نقوش اصيل و سنتي اقوام مختلف ساکن خراسان شمالي تصريح مي کند: با رعايت استانداردها و اصول علمي و همکاري متوليان امر با تشکل هاي تخصصي مي توان نمادها و نگاره هاي سنتي موجود در بافته هاي متنوع اقوام اين استان را در تمام کشور و حتي خارج از ايران معرفي کرد. «احراري» با اشاره به معرفي موفقيت آميز طرح هاي جديد بعضي طراحان و توليدکنندگان جوان خراسان شمالي در بازارهاي داخلي و خارجي که خود نيز در آن مشارکت داشته است، عنوان مي کند: اين موضوع نشان مي دهد که در صورت رعايت استانداردها و بعضي اقدامات اصلاحي روي طرح هاي سنتي و توجه بيشتر به نوع رنگ بندي و کيفيت مواد اوليه، راهيابي هر چه بيشتر دست بافته هاي هنرمندان خراسان شمالي به بازارهاي بين المللي به راحتي ميسر است. با اين اوصاف، به نظر مي رسد همکاري بين بخشي سازمان هاي متولي قضيه در سامان دهي و جهت بخشيدن به فعاليت هاي اين چنيني به ويژه کمک به تأسيس انجمن يا تشکلي مختص طراحان فرش و برگزاري جشنواره هاي هدفمند با بهره گيري از نظرات مشاوران مجرب و استادان بنام فرش کشور مي تواند جايگاه فرش خراسان شمالي را در بازارهاي داخلي و خارجي مستحکم و از فراموشي طرح ها و نقوش اصيل اين ديار نيز جلوگيري کند.
