ژان باتيست سه و قانون بازار
اقتصاددان مغرور
ژان باتيست سه و قانون بازار
نويسنده: ميرعماد اشراقي
اشاره:
ژان باتيست سه، اقتصاددان، انديشمند و نويسنده قرن هجدهم اروپاست كه آثار و كتب قابل توجهي در باب اصول علم اقتصاد و روش هاي موفقيت در فعاليت هاي اقتصادي دارد. سه اولين كسي است كه تقسيم معروف علم اقتصاد به مباحث توليد، توزيع و مصرف را مطرح ساخت؛ از طرف ديگر او به عنوان مفسر افكار آدام اسميت شناخته مي شود. تاسيس و مديريت يك كارخانه صنعتي و فعاليت هاي اقتصادي مهم، در كنار مطالعه علوم و كتب اقتصادي باعث موفقيت و معروفيت وي گشته است. نظريات و رويكردهاي ژان باتيست در زمينه اصول اقتصادي قابل توجه و مهم مي باشد.
زندگينامه و آثار:
ژان باتيست سه در سال 1767 ميلادي در شهر ليون به دنيا آمد. در نوزده سالگي، در جنگ هاي داوطلبانه انگلستان شركت جست. او علاقه وافري به توسعه صنايع انگلستان و آزادي كه در جنگ آموخته بود، داشت. شغلي كه وي براي گذران حيات خود انتخاب نمود، كار در يكي از بانك هاي پاريس و سپس در موسسه بيمه بود. مدتي نيز به روزنامه نگاري مشغول گشت، بعدها به عضويت در مجلس مقننه فرانسه انتخاب شد، ولي از آن جايي كه با روش سياسي بناپارت مخالف بود، از فعاليت هاي سياسي كناره گيري نمود.
وي بعد از ترك سياست، به امور صنعتي و كارهاي بازرگاني مشغول شد، توسعه صنايع نساجي در فرانسه و رواج فعاليت هاي كشاورزي او را به اين كار علاقه مند ساخت. از آن جايي كه صنايع روز به روز در حال گسترش و رشد بود، مدتي ذهن و انگيزه خود را معطوف به اين كار كرد، لذا يك كارخانه نخ ريسي در فرانسه تاسيس نمود و از فعاليت هاي اين كارخانه، ثروت قابل توجهي را به دست آورد.
هنوز مدتي از موفقيت او در اين كار نگذشته بود كه مامور تدريس اقتصاد صنعتي در يك از دانشكده هاي معروف گشت و سرانجام در سال 1830 به سمت استاد كلژدوفرانس انتخاب شد. اولين اثر مهم ژان باتيست «كتاب اقتصاد يا توضيحي ساده پيرامون چگونگي تشكيل، توزيع و مصرف ثروت» مي باشد، دومين كتاب او با نام «اصول اقتصاد» در سال 1817 انتشار يافت، اثر بعدي او «دوره كامل علم اقتصاد» در شش جلد منتشر شد.
آرا و انديشه ها: ژان باتيست سه به افكار و نظريات آدام اسميت علاقه زيادي داشت و بسياري از كتب و نوشته هاي اسميت را تفسير و بسط داده است. او مطالعه كتاب «ثروت ملل» را الگويي براي
انديشه هاي اقتصادي خود معرفي مي كند، به همين دليل سه به عنوان مفسر افكار اسميت شناخته مي شود. او در اين زمينه مي نويسد: «كتاب آدام اسميت مجموعه ناهماهنگي از افكار صحيح و مشاهدات شخصي او است. مطالعه اين كتاب روش بررسي هاي علمي اقتصادي را به من آموخت و من توانستم به كمك آن خود به سليقه خويش به تفحص و كنجكاوي بپردازم. اكنون ديگر نمي توان مرا جزء هيچ يك از مكتب هاي اقتصادي موجود دانست.»
ژان باتيست سه كسي است كه تقسيم معروف علم اقتصاد به مباحث توليد، توزيع و مصرف را مطرح ساخت. فعاليت هاي اقتصادي و صنعتي سه در كنار علوم و اطلاعات اقتصادي باعث موفقيت و معروفيت او گشته است. بر خلاف بسياري از اقتصاد دانان كه فقط از طريق مطالعه علمي و روش اسنادي به بيان و توضيح اصول اقتصادي مي پردازند، فعاليت هاي اقتصادي و اشتغال او به امور كشاورزي و صنعتي باعث پيدايي نظريه هاي بديع و قابل اجرا شده است. اين موفقيت باعث غرور وي شده بود كه در نوشته ها و لحن بيان رساله هاي او مشخص گشته است كه بسياري از فعاليت ها را وظيفه اقتصاددان و صاحبان صنايع مي داند. در اين مقاله، مهم ترين رويكردها و نظريات سه بيان مي شود:
توليد؛ خلق و ايجاد فايده براي بشر
ژان باتيست سه به مسئله تقسيم كار اهميت زيادي مي دهد و مبادله را اساس زندگي اقتصادي معرفي مي كند. از ديد او مبادله اقتصادي، امري است كه انسان را از ديگر موجودات متمايز مي سازد، در جريان مبادله، كالايا اشياي مورد مبادله ارزش و اهميت نمي يابد، بلكه نفس عمل و ارزش فعاليت است كه جنبه غيرمادي و ارزش دارد. سه در فعاليت هاي اقتصادي، توجه خود را به فايده عملي آن در زندگي اجتماعي معطوف داشته و امر توليد را ايجاد كالاو اجناس مادي نمي داند، بلكه خلق و ايجاد «فايده» تلقي مي نمايد.
ژان باتيست سه، نوع خاصي از فعاليت هاي اقتصادي را به عنوان منبع ثروت و سود معرفي نمي كند، بلكه تمام فعاليت هاي انساني، اعم از كشاورزي، صنعتي و تجارت را مهم و ارزشمند تلقي مي كند، زيرا در حيات اجتماعي انسان، باعث تسهيل امور و راحتي بشر و رفع نيازها و تامين احتياجات او مي گردد. بنابراين هر فعاليتي كه مبدا فايده و خدمت براي انسان باشد، داراي بهره وري اقتصادي است. برخلاف فيزيوكرات ها كه برتري را به كشاورزي داده و تجارت را غيرمهم مي دانند، سه تمام فعاليت ها را مهم و ارزشمند معرفي مي كند.
جايگاه صنعت در اقتصاد
از آن جايي كه ژان باتيست سه خود صاحب صنعت و كارخانه دار بود، اساس توسعه و فعاليت صنعتي را مورد توجه قرار داده و روند و جريان هاي مربوط به آن را تحليل مي كند. او توسعه صنعتي را به سه عامل ربط مي دهد: ازدياد و فراواني سرمايه، پيشرفت فنون، قبول اصالت وظيفه و شخصيت اقتصادي كارفرما در جامعه. هر فعاليت صنعتي نيازمند سرمايه و ثروت زيادي است تا بتوان در نهايت دقت و آسودگي به تامين ابزار و ماشين آلات مورد نظر پرداخت، بدون سرمايه كافي، نمي توان به امور صنعتي پرداخت.
فعاليت صنعتي براي موفقيت خود علاوه بر سرمايه به فناوري و تخصص نياز دارد، بخصوص با پيشرفت علوم و وجود رقابت بين كارخانه داران و صاحبان صنايع، امتياز اصلي در فناوري است. برخي اصول و قواعد اقتصادي هستند كه جزء وظايف اربابان صنايع كه اقتصاد يك جامعه را در دست دارند، تلقي مي شود و آنها بايد با مراجعه به وجدان اقتصادي و قبول اصل وظيفه، شايستگي خدمت به مردم را داشته باشند، هدف بايد خدمت و ايجاد فايده براي حيات اجتماعي باشد.
دخالت دولت در اقتصاد
ژان باتيست سه از طرفداران دخالت دولت در فعاليت هاي اقتصادي است، برخلاف بعضي از اقتصاددانان و فيلسوفان كه دخالت دولت در عرصه اقتصادي را باعث تداخل امور و تضعيف پيكره اقتصاد ملي مي دانند، وي مداخله نهادهاي دولتي را لازمه موفقيت اقتصاد و تعادل عرضه و تقاضا مي داند. البته او براي اين مداخله، استثناهايي قائل شده و در برخي از رويكردها و فعاليت هاي اقتصادي دخالت دولت را بيجا مي داند، مثلاً زيان مداخله دولت در تجارت بيشتر از صنعت و در صنعت بيشتر از كشاورزي است. در عين حال مداخله دولت در برخي فعاليت هاي كشاورزي مي تواند مفيد باشد. سه براي دخالت دولت در فعاليت هاي گوناگون، استثنا و تفاوت هايي قائل شده است.
قانون بازارها
قانون معروف بازارها «La Ioi des debouches» را مي توان چنين خلاصه كرد: «كالاها و خدمات را تنها مي توان با كالاها و خدمات معاوضه نمود.» از ديد ژان باتيست سه، پول معيار و وسيله اي براي معاملات و مبادلات نمي باشد، اصل با نوع فعاليت و ارزش در آن است. پول وسيله اي براي تسهيل امور اقتصادي و مبادله بوده و نمي تواند به عنوان يك اصل مورد توجه قرار گيرد. او در فعاليت اقتصادي به مسئله رفع نيازها و تلاش براي توليد توجه داشت و پول را ابزاري براي نيل به اهداف مي دانست.توليد كالابه خودي خود، بازار فروش محصولات توليد شده را ايجاد مي كند، زيرا بهاي هر شيء لزوماً معادل قيمت عوامل توليدي است كه در آن به كار رفته و به صورت درآمدهاي مختلف توزيع شده اند. ژان باتيست سه از بيان اين قانون به چند نتيجه مي رسد: اولاً پديده كم پولي وجود خارجي ندارد، زيرا هر كالايي به محض توليد قوه خريد خود را ايجاد مي نمايد، ثانياً پول وسيله اي است كه لحظه فروش كالارا با زمان خريد كالابه هم مرتبط مي كند و نمي تواند به خودي خود قوه خريد تلقي شود.
نقد: برخي از مفسرين، ژان باتيست سه را مورد انتقاد قرار داده اند، افكار و نوشته هاي او را داراي جنبه دستوري خوانده اند، زيرا وي به دليل موفقيت خود در فعاليت هاي اقتصادي، تنها اصول مورد نظر خود را درست و منطقي معرفي مي كند، در حالي كه تمام فعاليت هاي توليدي و امور اقتصادي، قانون و اصول خاص خود را دارد كه از جامعه اي به كشوري ديگر متفاوت است، حتي در يك سرزمين به لحاظ تنوع اقليمي و محيطي نيز، رويكردها و اصول متفاوت از هم مي باشد.در باب مداخله دولت در فعاليت هاي اقتصادي، ژان باتيست سه عقيده و رويكرد ثابتي را بيان نكرده و نظرات متناقض و متفاوتي دارد، گاهي با ارجاع به ديدگاه اسميت، آزادي اقتصادي را عامل موفقيت مي داند و گاهي با مراجعه به واقعيت جامعه و وجود مشكلات اقتصادي در حيات مردم، دخالت نهادهاي دولتي را لازم مي داند. حيطه دخالت دولت در يك جامعه، به تمام مسائل سياسي، اقتصادي، فرهنگي و اجتماعي و تمام امور مربوط به حيات مردم
برمي گردد، هدف تسهيل امور اجتماعي و تامين نيازهاي اعضاي جامعه است، بنابراين دخالت دولت در اقتصاد كه يكي از مهم ترين عرصه هاي جامعه است، از لزومات و مسائل مهم تلقي مي شود.ژان باتيست سه از يك طرف فعاليت اقتصادي و صنعتي را بدون سرمايه ناممكن مي داند و از طرف ديگر نقش و جايگاه پول را در فعاليت توليدي و مبادله، پايين مي آورد و به مسائلي چون كم پولي و قوه خريد توسط پول اعتقاد دارد. با اينكه عامل پول در مبادله و فعاليت هاي اقتصادي يك هدف نيست و ارزش در نفس عمل و خدمت به مردم مي باشد، بسياري از توليد كنندگان و پيشه وران و تجار در كنار اين هدف مقدس، جهت كسب سود و پول فعاليت مي كنند. تحليل جايگاه درست و صحيح عامل پول در امور توليدي، مي تواند بسياري از مسائل اقتصادي را حل كند.
منابع:
تاريخ عقايد اقتصادي، لوئي بدن، ترجمه دكتر هوشنگ نهاوندي، تهران: نشر مرواريد و خانه كتاب، 1340.
سير انديشه اقتصادي، باقر قديري اصلي، تهران: دانشگاه تهران، 1376.
اقتصاد، دكتر خسرو فتحي و غلامرضا كيانپور، تهران: انتشارات دانشكده افسري، 1340.
روزنامه رسالت، شماره 7547 به تاريخ 1/3/91، صفحه 18 (انديشه)
