ابريشم بافي سنتي تبريز خاطره شد

درحال حاضر ابريشم بافي آن هم به صورت نيمه صنعتي در روستاي اسكندان شهرستان اسكو رواج دارد

نويسنده: سعيده دلال عليپور

جايگاه صنايع دستي را در استان آذربايجان شرقي نمي توان ناديده گرفت ولي برخي از اين صنايع به دليل شرايط و مقتضيات زماني به مرور زمان به دست فراموشي سپرده شده اند. يكي از اين صنايع كه در روزگاري نه چندان دور براي خود اسم و رسمي داشته، صنعت ابريشم بافي سنتي است.
ابريشم به دليل نرمي، لطافت، زيبايي و دوام فوق العاده اي كه دارد همواره مورد توجه اعيان و اشراف و حاكمان بوده و به دليل اين ويژگي ها يكي از مهم ترين و گرانبهاترين الياف نساجي در دنيا به شمار مي رود.
به گفته كارشناسان صنايع دستي، تجار تبريزي به علت قرار گرفتن اين شهر در مسير جاده ابريشم اين كالاي گرانمايه را با قيمت پايين تري از تاجران چيني خريداري كرده و پس از تبديل آن به پارچه به كشورهاي مغرب زمين مي فروختند و از اين راه سود هنگفتي نصيبشان مي شد.

سولماز اميرراشد، كارشناس ارشد صنايع دستي در خصوص علت مورد پسند بودن پارچه هاي ابريشمي آذربايجان اظهار كرد: دليل مورد پسند بودن پارچه هاي آذربايجان بخصوص توسط خارجي ها، بافت خوب آن نبوده، بلكه مهم ترين ويژگي اين پارچه ها نقوش به كار رفته در آنها بوده است. اين تصاوير، مينياتورهاي قرن شانزدهم آذربايجان را به ياد مي آورد. وي افزود: با حملات پي درپي عثماني ها نه تنها بسياري از هنرمندان پارچه باف و طراح تبريزي به استانبول كوچانده شدند بلكه كارگاه هاي هنري نيز دچار پراكندگي شده و هنرمندان به شهرهاي ديگر ايران رفتند. در همين راستا، نقوشي كه طراحان مكتب دوم تبريز طراحي مي كردند و در كارگاه هاي تبريز بافته مي شد به كارگاه هاي شهرهاي يزد و كاشان نيز سفارش داده مي شدند و به اين علت ما طرح هاي تبريز را روي بافته هاي اين دو شهر نيز مي بينيم.

ورود ابريشم هاي مصنوعي
رشد جمعيت و به تبع آن افزايش تقاضا براي مصرف پارچه هاي ابريشمي، توليدكنندگان را برآن داشت تا محصولات خود را به سمت صنعتي و توليد انبوه سوق دهند و استان آذربايجان شرقي نيز از اين امر مستثني نبود.
ميرابوالحسن شجاعي يكي از توليدكنندگان پارچه هاي ابريشمي به سبك صنعتي و مكانيزه در اين رابطه معتقد است: باتوجه به اين كه كيفيت توليد پارچه هاي ابريشمي سنتي پايين تر از توليد صنعتي است لذا به منظور در نظر گرفتن سليقه مشتري و بازار داخلي و خارجي به سمت توليد مكانيزه روي آورديم.
اين در حالي است كه خانم امير راشد در اين خصوص نظر ديگري دارد. وي معتقد است هرچند با افزايش جمعيت، ديگر پارچه بافي سنتي قادر به پاسخگويي نيست، اما كارشناسان به دليل حفظ سنت ها و هنرهاي بومي سعي در احياي پارچه بافي سنتي دارند، چرا كه ارزش و قيمت يك قطعه پارچه دستبافت نفيس و زربفت ابريشمي هيچ وقت قابل مقايسه با پارچه اي كه در كارخانه توليد شده، نيست.
به گفته كارشناسان اين هنر زيبا و نفيس در حال حاضر در استان آذربايجان شرقي به فراموشي سپرده شده و مسوولان و دست اندركاران مربوطه در اين زمينه عكس العملي از خود نشان نمي دهند.
اميرراشد عضو هيات علمي دانشگاه محقق اردبيلي در اين خصوص اظهار كرد: متاسفانه در شرايط كنوني هنر و صنعت ابريشم بافي به طور كل در استان آذربايجان شرقي منسوخ شده و مسوولان نيز در اين زمينه اقدامات لازم را به عمل نمي آورند. حتي در كتاب ها نيز به پارچه بافي آذربايجان به مختصر اشاره اي بسنده مي شود.
شجاعي نيز در اين خصوص معتقد است: به دليل عدم شناخت شهروندان از پارچه هاي ابريشمي و نيز برخي مسوولان از توليد داخلي، حمايتي از آن صورت نمي گيرد.

وي با بيان اين كه نخ ابريشم تنها مخصوص بافت قالي هاي نفيس ابريشمي نيست، اظهار كرد: اكثر توليدكنندگان پيله ابريشم با اين تفكر كه پيله ابريشم تنها در توليد قالي ابريشمي كاربرد دارد، لذا با ركود فرش در سال هاي گذشته به ناچار تغيير شغل دادند، درحالي كه اگر از قابليت نخ ابريشمي براي توليد پارچه ابريشمي اطلاع داشتند به هيچ وجه در كارگاه هاي توليد پيله ابريشم خود را تخته نمي كردند.اين توليدكننده اسكنداني افزود: اين امر باعث شده رفته رفته نخ ايراني كه در مقايسه با نخ هاي خارجي از كيفيت و استحكام بالايي برخوردار بود از گردونه رقابت خارج شود، اكنون اكثر توليدكنندگان از نخ هاي كم كيفيت و ارزان خارجي براي تهيه پارچه هاي ابريشمي استفاده مي كنند.

ابريشم بافي در اسكندان
درحال حاضر تنها روستاي اسكندان از توابع شهر اسكو در آذربايجان شرقي به بافت پارچه هاي ابريشمي آن هم ماشيني و مكانيزه اشتغال دارد و علت اين كه اين صنعت تاكنون هرچند در شرايط بد به حيات خود ادامه داده رابطه آن با هنر چاپ سنتي كلاقه اي يا باتيك است. باتوجه به اين كه چاپ باتيك روي پارچه ابريشمي انجام مي گيرد، لذا يكي از مواد ضروري اين هنر محسوب مي شود.
اميرراشد در اين خصوص مي گويد: باتوجه به تقاضاي بالاي بازار براي استفاده از پارچه هاي ابريشمي توليدات كم كيفيت روستاي اسكندان، ديگر پاسخگوي اين حرفه نيست و كارگاه ها مجبورند ابريشم مورد نياز خود را از كارخانه هاي ابريشم بافي باكو و طوس فراهم كنند.
عضو هيات علمي دانشگاه محقق اردبيلي تصريح كرد: با حمايت و برنامه ريزي مسوولان و با راه اندازي صنعت ابريشم بافي مي توان در استان اشتغال زايي و درآمدزايي كرد.

به گفته اميرراشد، عمده ترين مشكلات اين هنر ـ صنعت دستگاه هاي بافت ابريشم در منطقه است. اين ماشين ها قدرت بافت پارچه ابريشمي خالص به صورت منسجم را ندارد. در نتيجه بافندگان مجبور هستند در پود پارچه از الياف مصنوعي استفاده كنند؛ بنابراين پارچه ها 40 درصد ابريشم دارند.
تراب محمدي، رئيس سازمان ميراث فرهنگي، صنايع دستي و گردشگري آذربايجان شرقي نيز با قبول منسوخ شدن ابريشم بافي سنتي در استان اظهار كرد: به منظور حفظ سنن و ارزش ها و يادگار نياكان ما، سعي در احياي اين هنر داريم و در اين راستا هفته گذشته طي جلسه اي قرار شد در راستاي حمايت از كساني كه در احياي هنر ابريشم بافي سنتي گام بردارند، وام تعلق بگيرد.

روزنامه جام جم، شماره 3292 به تاريخ 13/9/90، صفحه 15 (ايران)