تار و پود رنگ باخته 3قرن فرش بافي در مسک

ديگر دار قالي آهنگ زندگي نمي سرايد و تار و پود عشق را زمزمه نمي کند. گل هاي روي قالي لبخند مهرباني بر لب نمي نشاند و ديگر آواز نقشه خواني در موسيقي زندگي طنين انداز نيست. در گذشته هنر قالي بافي از مشاغل اصلي روستاي مسک به حساب مي آمد ولي امروز به دلايل مختلف از جمله گراني رنگ و نخ و نيز مشکل فروش تا حدود زيادي از رونق افتاده است و در يک حساب سرانگشتي سود قابل ملاحظه اي براي خانواده ها ندارد. يکي از معتمدان روستاي مسک مي گويد:در محدوده بيرجند و منطقه قهستان فرش دستباف مسک شناخته شده است و اگر فرش دستباف روستاهاي اطراف منطقه هم به فروش مي رسد به دليل اين است که طرح، نقشه، رنگ آميزي و … را از اين روستا گرفته اند. به گفته «کدخدا»، طراحي و خوش سليقگي بافندگان فرش مسک سبب شده است هنر دست اين نقطه روستايي در ديگر نقاط زبانزد خاص و عام باشد.

بي رونقي بازار فرش دليل اصلي مهاجرت مردم

يکي ديگر از معتمدان روستاي مسک هم از دلايل اصلي مهاجرت اهالي اين روستا به شهر را از رونق افتادن بازار فرش مي داند و مي گويد: عمده درآمد مردم در زمان رونق هنر قالي بافي از اين محل تامين مي شد به طوري که هر يک از خانواده ها يک و برخي 2 تا 3 دار قالي بافي داشتند. «خسروي» به مرغوبيت و معروفيت فرش دستباف مسک در منطقه اشاره مي کند و مي افزايد: در اين روستا تمام فعاليت هاي وابسته به هنر فرش بافي اعم از رنگ آميزي، نقاشي، طراحي نقشه و تهيه نخ از پشم و … انجام مي شد ولي اکنون همه اين فعاليت ها منسوخ شده است.

وي با بيان اين که در گذشته نخ مورد نياز فرش دستباف مسک با استفاده از رنگ هاي طبيعي رنگ آميزي مي شد و هنوز آثار آن باقي است، ادامه مي دهد: ابتکار و خوش سليقگي بافندگان و طراحان نقشه اين روستا سبب شد روستاهاي اطراف هم از آن ها سرمشق بگيرند اما در حال حاضر فقط افراد مسن در اين زمينه حرفي براي گفتن دارند و افرادي که سليقه و جسارت کار داشتند ديگر ميدان کار ندارند و دليل آن هم مقرون به صرفه نبودن است. به گفته وي، تمام ابزار و تجهيزات مورد نياز هنر قالي بافي هم در مسک توسط استادکاران ماهر تهيه مي شد و قالي بافي يکي از منابع درآمد روستاييان به حساب مي آمد. به علاوه قاليبافان و بافندگان فرش دستباف ديگر نقاط و به ويژه منطقه قهستان ابزار و تجهيزات مورد نياز همانند تخته، شانه، دار و… را از مسک تهيه مي کردند.

قدمتي از حکومت تيموريان

درباره اصالت فرش مسک و اين که خاستگاه فرش قهستان چه نقطه اي بوده است با رئيس اتحاديه توليدکنندگان و صادر کنندگان فرش دستباف استان که از همين روستاست و از پدران خويش هنر قالي بافي را فرا گرفته و با تحصيل در مرکز آموزش عالي تجربه و علم قالي بافي را با هم پيوند داده است به گفت وگو نشستيم.

«کاميابي مسک» مي گويد: اين که بگوييم فرش به طور مشخص مربوط به کدام منطقه است و قالي بافي از کجا شروع شده است حرف صحيحي نيست زيرا فرش قبل از اين که کف پوش هاي ماشيني اختراع شود به عنوان يکي از کالاهاي ضروري مطرح بود به علاوه از زماني که زندگي مدرن آغاز شد فرش نيز همراه آن بود.

وي مي افزايد: فرش دستبافي که امروزه از آن سخن به ميان مي آوريم دست بافته پرزداري است که در گذشته با الياف گياهان و هم اکنون با نخ و پشم تهيه مي شود زيرا کف پوش پرزدار، نرم تر و گرم تر است.

وي با بيان اين که به دليل خراب شدن سريع فرش در برابر رطوبت، سايش و آفات نمي توان زمان بافت آن را تعيين کرد، ادامه مي دهد: سابقه قديمي ترين فرشي که کشف شده به 2 هزار و 500 سال پيش بر مي گردد اما براساس مدارک و شواهد به جا مانده در کتابخانه، عهدنامه ها و … فرش اين منطقه را به عنوان منطقه قاينات مي شناختند و به زمان حکومت تيموريان که پايتخت آن ها در هرات بوده است، بر مي گردد.

به گفته وي، در آن زمان صاحبان سبک هرات طرح ها و نقشه هايي تهيه مي کردند اما به دليل اين که در منطقه هرات بافندگي وجود نداشته است و در منطقه قاينات فرش بافي رواج داشت، فرش ها را در منطقه قاينات مي بافتند.بنابراين براساس تحقيقات انجام شده سابقه قالي بافي در اين نقطه به 200 سال قبل بر مي گردد و يک تاجر به نام سلطان محمود علي ارباب ابن ملک حسين هم بوده که بين هرات و عراق تجارت مي کرده است به علاوه وقف نامه و اسنادي هم موجود است که فرش هايي را به سفارش درباريان هرات در منطقه قاينات مي بافتند. همچنين يک‌سري فرش ها به عنوان هديه به ديگر نقاط جهان صادر مي شده که امروز فرش هايي که در دنيا به فرش هاي هراتي معروف است در حقيقت هنر مردم اين منطقه است و بايد گفت فرش بافي در منطقه قهستان و خراسان جنوبي قدمتي ديرينه دارد و فرش درخش به نام است.

رئيس اتحاديه توليدکنندگان و صادرکنندگان فرش دستباف استان، دليل پا گرفتن اين هنر را در منطقه قهستان علاقه آقايان به هنر قالي بافي مي داند و مي گويد: منطقه قهستان جزو معدود مناطقي است که در آن آقايان هم قاليبافي مي کنند ولي در مناطقي همانند سرايان، بشرويه، فردوس و بخشي از قاين فرش بافي براي آقايان مطرح نيست و هيچ علاقه اي هم به اين هنر ندارند.

به گفته وي، تمام وقت کار کردن آقايان در زمينه هنر قالي بافي نشان دهنده قدمت آن در منطقه قهستان است زيرا به عنوان يک شغل پايدار و دايمي به آن توجه شده است.

همچنين فرش بافي علاوه بر شغل دايم، در حقيقت هنر سنتي بوده است که مردم همراه با کار کشاورزي، دامداري و … به آن مي پرداختند.

وي در ادامه سخنانش به قاليچه جهيزيه که توسط دختران در اين منطقه بافته مي شده است اشاره مي کند و مي گويد: شخص چون اين فرش را براي خودش مي بافته دقت بيشتري در آن به کار مي برده است به همين دليل به آن قاليچه جهيزيه مي گفتند.

وي مي افزايد: سابقه هنر سنتي فرش در منطقه قهستان طولاني است و مسک هم جزو منطقه قهستان به حساب مي آيد و سابقه قالي بافي در مسک، درخش و در تمام منطقه قهستان بيشتر از 300 سال است.

وي ادامه مي دهد: يک‌سري تحقيقات مربوط به جنگ جهاني است که انگليس ها انجام داده اند و آستان قدس رضوي هم اين کتاب را ترجمه کرده و در آن از تعداد زياد دار قالي در مسک سخن به ميان آمده است. به علاوه تمام فعاليت هاي مربوط به اين هنر همانند رنگ آميزي طبيعي، تهيه ادوات و تجهيزات مورد نياز اين هنر نيز در مسک انجام مي شده است.

رونمايي از اصالت کار با رنگ آميزي سنتي

«کاميابي مسک» معتقد است در گذشته چون رنگ آميزي هاي شيميايي نبود تمام بافندگان فرش شيوه هاي رنگ آميزي سنتي را مي دانستند و در اين کار مهارت داشتند. هر چند شايد شيوه ها و طيف هاي رنگي که با اين رنگ آميزي ها به دست مي آمد متفاوت بود اما اصالت کار آن ها را نشان مي داد.

وي خاطرنشان مي کند: به دليل اين که صاحبان سبک هراتي نقوش قالي بافي را تهيه مي کردند قالي بافان منطقه قهستان در اين زمينه خود را مستغني مي دانستند و به همين دليل کمتر به دنبال طراحي و نقشه مي رفتند.

وي اضافه مي کند: وقتي يک هنر در منطقه پا مي گيرد که يکسري دلايل اقتصادي، اجتماعي و … پشت سر آن باشد که اولين عامل نياز است و چون نيازي در زمينه طراحي و نقشه وجود نداشته است اين هنر پا نگرفته است. وي با بيان اين که فقط اصلاحاتي در نقوش هراتي انجام و نقشه هاي بافته شده در منطقه ادامه نقوش هراتي است، مي گويد: 60 درصد کل توليدات خراسان جنوبي را اين نقوش تشکيل مي دهد و هر چند تغييراتي در نقوش هراتي ايجاد شده اما درون مايه اش مربوط به آن زمان است.

وي با اشاره به اين که 95 درصد فرش خراسان جنوبي با اين نقوش به خارج صادر مي شود، مي افزايد: بايد طرح و نقشي صادر شود که بازار داخلي و خارج آن را بپسندد بنابراين در گذشته تعداد معدودي طراح و نقاش داشتيم که در حقيقت نقشه ها را کپي مي کردند يا با استفاده از کاغذهاي شطرنجي اين کار را انجام مي دادند.

وي اضافه مي کند: يکسري طراح و نقاش هم مانند محمدکريم کرماني داشتيم که از مناطق ديگر آمدند و افرادي هم چون قنبري، زهرايي، سرچاهي و … بومي منطقه بودند اما به هر حال تنها فردي که در اين زمينه صاحب سبک بوده، فردي با نام سعدي است.

وي مي گويد: به عنوان مثال او نقش لچک ترنج با گل هاي شاه عباسي که ترنج وسط آن به صورت دايره بوده و 16 کله داشته را به 3 کله و به صورت خورشيد کوير تغيير داده است و نقشه هاي منطقه، نقشه هاي هراتي با اندکي تغيير است.

به گفته رئيس اتحاديه توليدکنندگان و صادرکنندگان فرش دستباف استان، همه قالي بافان متبحر از اين ذوق و سليقه برخوردار بودند تا به نحوي نقشه ها را کپي کنند و به طور طبيعي روستاي مسک که بافنده هاي آن جزو بهترين بافنده ها هستند و هنرشان نسل به نسل انتقال يافته است، در اين زمينه متبحرتر بودند.

وي اضافه مي کند: در گذشته به لحاظ اقتصادي صرفه نداشت که شخص روستايي به شهر بيايد و نقشه ها يا ادوات مربوط به هنر قالي بافي را تهيه کند بنابراين همه هنرهاي وابسته به اين حرفه را هم فرا مي گرفتند.

وي با اشاره به اين که قرار گرفتن هنرهاي وابسته به قالي بافي در روستاهاي با سابقه طولاني در اين هنر بيشتر بوده است، اظهار مي دارد: در روستاهايي مانند مسک و درخش که هنر فرش بافي قدمتي ديرينه دارد تمام مراحل اين حرفه همانند رنگرزي، چله کشي، مراحل بافت و … در آن انجام شده است.

منبع: کارپتور