بازديدهاي بي هدف

نويسنده: نغمه دانش آشتياني

نمايشگاه بين المللي كتاب تهران در حالي به بيست و پنجمين دوره برپايي خود رسيد كه با گذشت سال هاي اوليه آن، به مرور بسياري از كاركردهاي آن نيز دچار تغيير شده است. افرادي كه گذشته هاي دور نمايشگاه كتاب تهران را به خاطر دارند، مي دانند كه بخش ناشران خارجي نمايشگاه در آن سال ها از اهميت ويژه يي برخوردار بود و بخش مهمي از نياز قشر دانشگاهي را برطرف مي كرد. همچنين به دليل اينكه ناشران آموزشي (كه اين روزها غالبا ناشران كتاب هاي كنكور را شامل مي شود) در آن روزها يا وجود نداشتند، يا خيلي كم تعداد بودند در نتيجه طيفي از بازديدكنندگان اين روزهاي نمايشگاه كتاب تهران در آن روزها وجود نداشتند. ناشران عمومي، دانشگاهي، كودك و نوجوان و خارجي عمده حاضران در نمايشگاه بين المللي كتاب تهران در سال هاي دور بودند كه با گذشت سال ها، بخش ناشران خارجي رونق خود را از دست داده ولي تنوع و تكثر در بخش هاي ديگر بيشتر شده است. با جابه جايي مكان نمايشگاه كتاب از محل نمايشگاه هاي بين المللي به مصلاي تهران دسترسي مردم به طور عام به نمايشگاه كتاب تسهيل شده و بالارفتن آمار ناشران و كتاب ها نيز مزيد بر علت شده است كه تعداد بازديدكنندگان نمايشگاه كتاب تهران بعضا از مرز ميليون ها نفر هم مي گذرد به طوري كه رييس بيست و پنجمين نمايشگاه بين المللي كتاب تهران از استقبال يك ميليون و 220 هزار مخاطب در طول سه روز برپايي نمايشگاه خبر داد. مقدمه يي كه چيده شد، از اين باب بود كه تحليلي اجمالي بر رويكرد مراجعه كنندگان به نمايشگاه داشته باشيم. همان طور كه اشاره شد، رونق بخش ناشران آموزشي يكي از دلايل مهم افزايش ميزان مخاطبان نمايشگاه كتاب تهران است. همان طور كه در فضاي آموزشي كشور تب كنكور و ورود به دانشگاه داغ است، بخش ناشران آموزشي را هم مي توان پرمخاطب ترين بخش نمايشگاه كتاب دانست كه بسياري از دانش آموزان و كنكوري ها يا خانواده هايشان را براي خريد كتاب هاي اين حوزه با تخفيف ويژه به مصلاي تهران مي كشاند. اگر اين دسته از بازديدكنندگان را مراجعه كنندگاني هدفمند و با برنامه خريد مشخص بدانيم، باز هم اين نقد وارد است كه چرا نمايشگاه هاي تخصصي كتاب هاي آموزشي نمي تواند اين افراد را جذب كند؟ و اما از ديگر بازديدكنندگان چه تعدادي هدفمند و با فهرستي از نيازهاي مطالعاتي به نمايشگاه كتاب مي آيند؟ آيا افرادي كه نمايشگاه برايشان فرصتي براي گذراندن اوقات فراغت، نشستن در چمن ها و خوردن ساندويچ يا فرصتي براي ديدار با دوستان است، حضورشان در آمار بازديدكنندگان با اهداف اوليه نمايشگاه كتاب همخواني دارد؟به اعتقاد نگارنده، اين افراد گرچه ناگزير در آمار بازديدكنندگان نمايشگاه منظور مي شوند ولي قطعا جزو بازديدكنندگان هدفمند نمايشگاه نيستند و صدالبته شلوغي بيش از اندازه مي تواند افرادي را كه قصد بازديد و خريد هدفمند دارند، دچار مشكل كند. بسياري از نمايشگاه هاي كتاب جهان مطابق با عنوان آنها به شكل «نمايشگاهي» برگزار مي شوند و مخاطبان اصلي آنها، ناشران و اهالي فرهنگ و ادب هستند و كمتر مردم عادي خود را مخاطب اصلي آنها مي دانند و حتي برخي از نمايشگاه ها با فروش بليت اجازه حضور بازديدكنندگان را فراهم مي كنند. در مواردي از تجربه هاي جهاني هم فروشگاه هاي بزرگ كتاب برپا مي شود كه خريد و فروش كتاب در آنها اولويت دارد كه نمايشگاه كتاب تهران روزبه روز به اين الگو نزديك تر شده و دقيقا به همين دليل است كه برخي از اهالي فرهنگ و ادب و خريداران حرفه يي كتاب حضور در نمايشگاه را از برنامه خود حذف كرده و ترجيح مي دهند از تخفيف هاي آن صرف نظر كرده و در فضايي آرام تر و بدون ازدحام بيش از اندازه افراد، به دور از سالن هاي بدون تهويه نمايشگاه، غرفه داراني كه بعضا به درستي پاسخگوي مراجعه كنندگان نيستند و… خريد خود را از فروشگاه هاي كتاب در سطح شهر داشته باشند. از سوي ديگر اين پرسش هم مطرح است كه آيا افرادي كه بازديدها و خريدهاي اتفاقي دارند هم مي توانند مخاطبان اصلي يك نمايشگاه فرهنگي باشند؟

آيا مي شود خريد از نمايشگاه كتاب را با الگوي خريد از نمايشگاه پوشاك بهاري منطبق كرد و بر اين اساس بر طبل هاي تبليغاتي كوبيد كه ويترين فرهنگي كشورمان، نمايشگاه كتابي با ميليون ها نفر بازديدكننده است؟ به هر حال به نظر مي رسد بازديدهاي غيرهدفمند به مرور به آفت نمايشگاه كتاب تبديل شده و همين امر از سوي ديگر مخاطباني كه با برنامه قبلي و حتي فهرستي از كتاب هاي مورد نياز و ناشران اين آثار به نمايشگاه كتاب مي آيند، به مرور دلزده مي شوند. اين مشكل از سوي ديگر مي تواند غرفه داران را هم با مشكل روبه رو كند كه ناگزير به پاسخگويي به سوال هاي بي هدفي مي شوند كه عمدتا هم به خريد كتاب منجر نمي شود. قطعا نمايشگاه كتاب براي همه مردم است و هر كسي با هر انگيزه يي مي تواند به آنجا آمده و ساعاتي را سپري كند و چه خوب كه ساعات فرد در جوار كتاب حتي از نوع صرفا فيزيكي اش سپري شود ولي هر روندي اگر مورد بررسي و ارزيابي قرار نگيرد، مي تواند راه به بيراهه برد و به همين دليل لازم است به اين مساله دقت شود كه نبايد صرفا به آمار بالاي بازديدكنندگان نمايشگاه كتاب تهران دل بست و بايد به مساله بازديدهاي هدفمند دقت بيشتري كرد و همچنين با انجام نظرسنجي به زواياي مختلف اين امر واقف شد كه بازديدكنندگان هدفمند و اهالي فرهنگ به چه ميزان از شرايط فعلي ابراز رضايت دارند.

روزنامه اعتماد، شماره 2389 به تاريخ 19/2/91، صفحه 9 (كتاب)