مشهد و نخستين كارخانه نساجي

    شروع جنگ جهاني دوم و صف آرايي قدرت هاي بزرگ در مقابل يکديگر، گرچه کشور ايران از صحنه جنگ دور بود، اثرات اين جنگ دامنگير اين مرزوبوم هم شد.

    اثرات سياسي و اقتصادي جنگ جهاني دوم به صورت کاملامحسوس داخل ايران نمود پيدا مي کند. با اينکه ايران اعلام بي طرفي کرده بود، در شهريور 1320 ايران در اشغال دولت هاي خارجي است. سوم شهريور 1320 در تاريخ کشورمان اهميت بسزايي دارد، زيرا علاوه بر اينکه شاهد برکناري رضا شاه از قدرت هستيم، حضور متفقين و اشغال کشورمان موجب مي شود تا در جامعه ايران شاهد تحولاتي در ساختار سياسي اقتصادي جامعه باشيم. ايران بار ها بي طرفي خود را در اين جنگ اعلام نموده بود، ولي متفقين با تمسک به اين نکته که ايران با آلمان ها همکاري دارد و نيروهاي آلماني مستقر در ايران در حکم جاسوس هستند، در سوم شهريور 1320 کشورمان را اشغال نمودند و شهر مشهد هم از هفتم شهريور ماه 1320 در اشغال سربازان روسي قرار گرفت. در اين زمان تعدادي از افراد تبعه آلمان در مشهد مشغول فعاليت هستند، به طوري که استاندار خراسان در تاريخ 1/4/1321 اسامي چهارده نفر از اتباع دولت هاي محور از جمله مدير بيمارستان شاهرضا را به نخست وزير گزارش مي کند.

    مشهد از جمله شهرهايي است که در اشغال روس ها است و تحولات عمده اي در اين نقطه از کشورمان صورت مي گيرد که در ابعاد مختلف مورد توجه و بررسي است. با ورود روس ها به مشهد، مدت کوتاهي مردم نگران حضور يک دولت خارجي در شهر مشهد هستند، زيرا از حضور روس ها در مشهد خاطرات خوبي ندارند. روس ها در سال 1330 ه. ق حرم مطهر را به توپ بسته بودند، اما بعد از مدتي آرامش نسبي به مشهد بازمي گردد، اما حضور ارتش سرخ در مشهد در ابعاد اقتصادي بر زندگي روزمره مردم، اثرات نامطلوبي مي گذارد. هرچند گراني ارزاق عمومي و کمبود نان از قبل شهريور1320 در مشهد وجود داشته است، با حضور روس ها اين موضوع تشديد مي شود.

    ارتباطات تجاري روس ها با مردم و شرکت هاي مختلف موجب مي شود تا برخي از لغات روسي در بين عموم رواج داشته باشند. روس ها از بدو ورود به شهر مشهد، با انعقاد قرارداد با شرکت برق مشهد از مولد نيروي برق استفاده مي کنند. در اين زمان شرکت سهامي برق خراسان زير نظر شرکت نخ ريسي و نساجي خسروي خراسان با عنوان شرکت نخ ريسي و نساجي و برق خسروي خراسان فعاليت داشته است.

    کارخانه نخ ريسي و نساجي خسروي، اولين و بزرگ ترين کارخانه در خراسان و شرق کشور بوده که به سبک جديد و داراي ماشين آلات مختلف نخ ريسي و نساجي است. تاسيس اين کارخانه در اقتصاد شهر مشهد اثرات مطلوبي گذاشته است، زيرا با جذب حدود هزار نفر کارگر، به طور مستقيم سهم عمده اي در زمينه اشتغال داشته است.

    در تاريخ تير1310، نامه اي از وزارت دربار به نيابت توليت محمد ولي خان اسدي بدين مضمون مي رسد که «حسب الامر بايد کارخانه نخ ريسي و پارچه بافي در مشهد داير شود.» از طرف رضا شاه مبلغ پنجاه هزار تومان از محل حق التوليه پرداخت شود و از جانب آستانه مقدسه هم پنجاه هزار تومان بايستي شرکت شود. بانک ملي و موسسات آلماني نيز در حدود صدهزار تومان مشارکت خواهند نمود. بنابراين مبلغ دويست هزارتومان سرمايه شرکت نخ ريسي است که حاضر است صد هزارتومان ديگر بايد بر آن مبلغ اضافه کند و کارخانه را داير نمايد. بانک ملي مامور انجام اين کار است.

    هدف از تاسيس شرکت چنين تعريف شده است: «براي کمک به ايجاد توازن در واردات و صادرات مملکتي و توسعه صنايع داخلي ملي روي مواد ذيل شرکتي به نام «شرکت سهامي نخ ريسي و نساجي خسروي مشهد محدود» تاسيس مي شود که عده اعضاي هيات مديره هفت نفر براي مدت دو سال انتخاب مي شوند.» سرمايه اوليه شرکت پنج ميليون و پانصد هزار ريال و مدت شرکت از تاريخ ثبت پنجاه سال شمسي مقررشده بود.

    در سال1311، صاحبان سهام کارخانه نخ ريسي خراسان 46 نفرند که تعدادي از آنها عبارتند از: تيمورتاش، اسدي، وهاب زاده، قريشي، کافي، صولت السلطنه، باقرزاده، خضرائي، حاجي قائم مقام، هاروطونيان و…

    در سال1313ش. پس از ورود سلمان خان اسدي مجلسي در منزل آقاي محمد ولي خان اسدي نايب التوليه با حضور سلمان خان تشکيل و عده اي از تجار مشهد تصميم مي گيرند شرکت کارخانه نخ ريسي را با سرمايه پانصد و پنجاه هزار تومان تاسيس کنند و قرار شده که مبلغ سيصد هزارتومان را تجار محترم مشهد تقبل نمايند و دويست و پنجاه هزار تومان هم تجار زرتشتي مقيم هندوستان بدهند.

    شرکت سهامي نخ ريسي و نساجي خسروي مشهد در تاريخ چهاردهم اسفند ماه 1313 در مشهد تحت شماره 38 و براي مدت 50 سال به ثبت رسيد. اولين مجمع عمومي شرکت در منزل اسدي نايب التوليه تشکيل شد. 27 نفر که جمعا 11716سهم به مبلغ5858000 ريال خريدند، حضور داشتند و 6 نفر که صاحب 284سهم به مبلغ142000ريالند، غايب بودند.

    اولين هيات مديره کارخانه به اين شرح انتخاب شدند: محمد ولي خان اسدي، حسام الدين خان انصاري، جليل بيک نصيرزاده، حاج آقا نبويان، رستم مساني، هرمز فرامرز، مراد ايراني و بازرسان عبدالرحيم وهاب زاده علي آقا کازروني.

    مساحت بناي کارخانه7600 متر بوده است. سفارش ماشين آلات نخ ريسي به کمپاني «برادران پلات» انگلستان به ميزان10120 دوک با کليه لوازم مربوطه به مبلغي در حدود دو ميليون و چهارصد هزار ريال داده شد که مقداري لوازم يدکي مابه الاحتياج نيز ضمن آن منظور شده بود. صد و پنجاه دستگاه ماشين آلات بافندگي و لوازم آن از کمپاني «يونيون ماتکس» آلمان به مبلغ تقريبي800000 ريال خريداري شد و ماشين آلات و لوازم برق کارخانه تماما از کمپاني آ.ا.گ به مبلغ تقريبي520000ريال، ديگ هاي بخار کارخانه را آقاي کميساريات نماينده پارسيان هندوستان در حدود مبلغ17000تومان به شرکت فروخت و اثاثيه لوازم آن جداگانه از خارج خريداري شد که جمعا در حدود800000 ريال براي شرکت تمام شد. بنابراين بهاي تمام کارخانه جمعا به اين قرار شد:
    ساختمان 5000000 ريال
    بنا ها با انبارها 28000000 ريال
    کرايه حمل و نصب 1200000ريال

    کارخانه نخ ريسي در سال 1314 با سرمايه 9 ميليون ريال که قريب ثلث آن متعلق به پارسيان مقيم هندوستان بود، تاسيس و کليه ماشين آلات مورد نياز وارد و طي سال هاي 1315-1316نصب شد و يک قسمت آن داير و مشغول بهره برداري گرديده، عده کارگران اين کارخانه در سال 1318سيصد نفر است و روزانه 150تا200بقچه نخ مي دهد.

    مراسم گشايش کارخانه نخ ريسي و نساجي، عصر چهارشنبه يازدهم اسفند ماه 1316انجام شد. در اين مراسم عبيدي، رييس کل صنايع، سخنراني کرد؛ سپس گلکاني رييس بانک سپه و پاکروان استاندار سخنراني کردند.

    سهامداران کارخانه نخ ريسي عبارت بودند از: آستان قدس رضوي، شرکت سهامي تجارتي خراسان، آقايان نصيرزاده، وهاب زاده، گلکاني، درودي، نبويان و اشخاص متفرقه در ايران که جمعا 70 درصدکل سهام مي شود و کمتر از 30 درصد باقي مانده، متعلق به پارسيان مقيم هندوستان مي شود.

    تعداد مستخدمين خارجي کارخانه نخ ريسي و نساجي تا سال 1317 سه نفر به اسامي ذيل بودند:

    1. هانس استرسيونگر، تابع کشور سوييس قبل از اينکه در کارخانه نخ ريسي استخدام شود، در شرکت سهامي صنايع پشم اصفهان کار مي کرده است. وي در سال 1317 به استخدام شرکت سهامي نخ ريسي و نساجي خسروي خراسان در آمده است.
    2.ويليام فن فوکس هنگري در سال1890در مجارستان متولد شده است و مذهب عيسوي داشته است.
    3. پستونجي مي ستري تابعيت انگليس، در قسمت بخار با حقوق 1500ريال به استخدام کارخانه نخ ريسي درآمده است.

    در سال 1318 تعداد کارگران مرد بالاي 15 سال 242 نفر با حقوق روزانه حدود 5 ريال و 95 شاهي؛
    تعداد کارگران زن بالاي 15 سال100نفر با حقوق روزانه حدود 2 ريال 15شاهي؛
    تعداد زنان زير 15سال52 نفر با حقوق روزانه 1ريال و60 شاهي؛
    تعداد مردان زير 15سال 54 نفر با حقوق روزانه2ريال و 25 شاهي و
    در مجموع تعداد 448 نفر در کارخانه مشغول کار بوده اند.

    در اين کارخانه در سال 1336حدود 781 نفر کارگر، 8نفر مهندس و کارشناس ايراني، يک نفر مهندس خارجي و 64نفر کارمند مشغول انجام وظيفه بوده اند؛ همچنين اين کارخانه داراي 10864 دوک ريسندگي و 150 دستگاه بافندگي بوده است. کارخانه نخ ريسي يکي از بزرگ ترين واحدهاي صنعتي بوده و از لحاظ نيروي کارگر در سال 1350 حدود1180نفر در کارخانه اشتغال داشته اند.
    – برگرفته از يک مقاله بلند به قلم غلامرضا آذري خاکستر، مهدي خاني زاده، منبع: پيام بهارستان