بررسی برخی از عوامل موثر در حفظ و نگهداری کیفیت فرش و کفپوش ها- قسمت دوم

خلاصه قسمت اول مقاله
تولید فرش ماشيني و موکت از رشد نسبتاً بالايي برخوردار می باشد و توسعه زيادي در زمينه‌هاي مختلف داشته است. فرش های تولید شده با الياف مصنوعي به ندرت مستهلک مي گردند اما در ظاهرجذابيت خود را به علت کثيف شدن از دست مي دهند. 80 درصد از کثيفي هاي موجود بر روي کفپوش ها ناشي از آلودگي هوا و عبور و مرور بر روی آن ها مي باشد. ترکيبات کثيفي ها شامل 85-95 درصد لکه هاي خشک و 5-15 درصد لکه هاي چرب می باشند.
عوامل آسيب رسان به کفپوش ها  
عوامل آسيب رسان به فرش  و موکت را مي توان به دو گروه کلي عوامل زنده و غیر زنده دسته بندی کرد. عوامل زنده شامل انسان، حشرات، قارچها، جلبکها و خزه ها، گل سنگها و جانوران (موشها) مي باشد. انسان با عدم دقت در حمل و نقل، رعايت نکردن اصول بهداشتي و نکات ايمني، غيراصولي انبار کردن و استفاده نادرست موجب صدمه به کفپوش می گردد. مهمترين حشره اي که به قالي آسيب مي رساند، بيد مي باشد. عوامل غیر زنده آسیب رسان به کفپوش ها شامل وضعیت آب و هوا (میزان گرما و رطوبت)، نور و آلودگی های جوی می باشند.
عوامل كثيف كننده کفپوش ها
به طور کلی کثیفی ها به سه دسته محلول در آب، مانند شكر، نشاسته، نمك و ساير مواد قابل حل در آب، قابل برداشت توسط آب و مواد شوينده، موادي همچون چربي، روغن حيوانات و گياهان و غيرقابل برداشت توسط آب و مواد شوينده  از جمله  ذرات شن، خاك رس، کوارس (تركيب معدني سيليس)، فلدسپات (سيليكات المينيوم تركيب شده با ديگر عناصر)، سنگ آهك (کربنات كلسيم)، سنگ گچ و كربن. كثيفي هاي غير محلول همچنين ناشي از الياف سلولزي پوشاك ها، محصولات كاغذي، علف و تكه هاي برگ الياف پروتئيني ناشي از لباس انسانها و ريزش موي حيوانات مي باشند.
روش های مقابله با عوامل آسيب زا و کثيفی ها
1.زدودن گرد و غبار از ميان پرزهاي کفپوش ها بهترين راه براي از بين بردن عوامل آسیب زا می باشد. کفپوش هایی كه در محلهاي پر رفت و آمد، هر روز و آن هایی كه در محل هاي ديگر قرار گرفته اند، بايد هر هفته جارو شوند.
2. عامل دیگر نگهداری موثر منسوجاتی که کفپوش می باشند زدودن لكه ها می باشد. براي جلوگيري از هرنوع مشكلي هنگام برطرف نمودن لكه ها، باید جنس کفپوش، نوع لكه و مشخصات لكه و مواد متشكله آن را تعيين كرده و از حلال مناسب براي بر طرف كردن لكه استفاده شود.

3. شستشوی فرش
در روش های سنتی شستشوی فرش و موکت، کفپوش کاملاً خیس می شود و در نتیجه نیازمند عملیات خشک کنی می باشد. خيس شدن زياد فرش موجب بسياري از مشکلات مي شود. از جمله طولاني بودن زمان مرطوب ماندن فرش. این مسئله در نهایت موجب بالا رفتن رشد قارچ ها و باکتري ها در کفپوش می گردد. در فرش های حاوی الیاف پنبه رطوبت موجب پوسیدگی می شود. فرشي که بيش از 24 ساعت خيس بماند تمام اين مسائل را پيش رو دارد. البته بهترین روش شستشو در مورد فرش های قدیمی و قالی های نفیس شستشوی دستی آن ها می باشد زیرا نیازمند دقت و توجه خاص در هنگام شستشو می باشند. دیگر روش های معمول به قرار زیر می باشند:  

شامپو کردن
در اين روش، شامپو بر روي فرش ريخته مي شود و توسط یک برس با خاب فرش مخلوط می گردد به طوری که در شکل (3) ملاحظه می شود، به آن اجازه داده مي شود تا خشک گردد و سپس بدون آب کشي شامپوي خشک شده را جارو مي کنند. در این روش میزان کثیفی های باقی مانده در فرش زیاد است و چندان موثر نیست ولي در مواردي که براي خشك شدن فرش زمان كافي وجود ندارد، روش مناسبي مي باشد زيرا اين روش شستشو، رطوبت كمي نياز دارد [9].

شكل 3- دستگاه برس مورد استفاده در شامپو کردن فرش[9]

پودر خشک
در این روش، يک پودر نم دار جاذب بر روي فرش پخش مي شود، به طوری که در شکل (4) ملاحظه می شود و توسط برس بر روي فرش ماليده شود. به پودر اجازه داده مي شود تا خشک شود و سپس توسط يک جارو مکش مي شود. اين روش ذرات خشک جذب شده را از نخ هاي فرش خارج مي کند به دليل اينکه فرش آبکشي نمي شود اين روش خيلي موثر نيست[17].

شكل 4- پخش پودر جاذب بر روی فرش[9]

بخار شويي (Hot Water Extraction)
در اين روش محلول آب داغ و شوينده تحت فشار زياد به درون فرش وارد مي شوند و سپس از داخل فرش توسط پمپ مکيده مي شوند. اين روش داراي بالاترين توان تميز کنندگي مي باشد، در شكل (5) نحوه عملكرد اين روش نشان داده شده است [9].
دستگاه بخارشویی در مدرسه ها، مؤسسات، ادارات و هر جايي که شستشوي دوره اي فرش نياز است، مورد استفاده قرار مي گيرد.

شكل 5- نحوه عملكرد بخار شويي[20]

انواع ماشين هاي بخار شوي
اين ماشين آلات به گروه هاي زير تقسيم بندي مي شوند:
الف) بخار شوي قابل حمل (دستي-Portable)    
يک واحد کوچک است و مي توان آن را وارد ساختمان نمود و داراي دو نوع مي باشد:
سايز يك: مينيمم ظرفيت تانک محلول 8 گالون
سايز دو: مينيمم ظرفيت تانک محلول 14 گالون
حداقل ملزومات لازم براي بخار شوي دستي در جدول (3) آورده شده است.
ب) بخار شوي مستقر بر روي خودرو
(Truck-mounted)  
يک واحد بزرگ که بر روي يک وانت بار و يا کاميون سوار است و خارج از محل شستشو واقع مي شود.
این بخار شوي چند منظوره مستقر بر روي خودرو (Truck-mounted-hot water extraction)  بمنظور بخار شويي اثاثيه منزل، فرش، سراميك كف و سطوح سخت به گونه ای که در شکل (6) نشان داده شده است به کار می رود و دارای خصوصیاتی از جمله شستشوي تحت فشار و برداشت ذرات بزرگ، تانكر ضايعات استيل و سيستم تخليه ثابت، موتور بنزيني خنك كننده هوا، تامين آب داغ تا 80 درجه سانتي گراد براي فرش و اسباب منزل، دارا بودن محل لوازم و متعلقات شستشو، طراحي ساده، نگه داري آسان، و سروصداي بسيار كم می باشد. سیستم مرکزی این دستگاه در شکل (7) نشان داده شده است.
از ديگر مزاياي اين ماشين بخار شويي، راحتي عملكرد با آن است. تنها نياز در محل شستشو، آب سرد مي باشد. به راحتي مي توان لوله تغذيه را به شير آب وصل كرده و ماشين را روشن كرد، لوله خرطومي را بيرون آورد، تجهيزات را تنظيم كرد و شروع به كار نمود. واحد مستقر شده بر روي خودرو در شكل (8) نشان داده شده است.

مزيت هاي بخار شوي مستقر بر روي خودرو
با توجه به دلايل زير واحد بخار شوي مستقر بر روي خودرو، ماشين شوينده فرش بهتري نسبت به بخار شوي دستي می باشد:
1. اين واحد آب را به دماي بالاتري مي رساند. به ازاي هر 18 درجه افزايش دماي آب بالاي 118 درجه فارنهایت توان تميز کنندگي آب دو برابر مي شود. بنابراين اگر دماي آب 136 درجه است دو برابر بهتر از آبي که 118 درجه فارنهایت است فرش را تميز مي کند.
2. دارای توان مکش بالایی می باشد و به راحتي چرک و محلول آب و مواد شيميايي را از داخل فرش خارج مي کند.
3.آب و مواد شوینده را با قدرت بالاتری به داخل فرش پرتاب می کند و تمام کثیفی هایی که در ریشه فرش قرار گرفته اند را نیز خارج می کند [15].
بهترين انتخاب به منظور شستشوی دوره ای فرش، واحد مستقر بر روي خودرو مي باشد و از نوع دستي براي فضاهايي که واحد مستقر بر روي خودرو به آن دسترسي ندارد استفاده مي شود.

شكل 6- كاربرد ماشين بخار شويي براي اثاثيه منزل وسطوح سراميك وسخت[19]

شكل 7- ماشين بخار شويي[19]

شكل 8- تجهيزات شستشوي فرش (بخار شويي) نصب شده در پشت ماشين، [19]

برخی از ملاحظات نگهداری فرش
رعايت نكات خاص در هنگام عملیات شستشو الزامی می باشد. به طور مثال عملیات شستشو بايد روي سطح كاملاً صاف و سخت انجام شود. از شوينده زياد استفاده نشود. مواد شوينده‌اي كه براي شستشوي فرش پشمی به كار مي روند بايد كاملاً خنثي باشند. زمان خشک شدن کوتاه باشد. عملیات آبکشی باید با دقت صورت پذیرد تا تمامی مواد شوینده خارج شوند. فرش باید در داخل گرم خانه خشک شود و از در معرض نور خورشید قرار دادن آن میبایست اجتناب نمود. از مواد شوينده موجود در منازل جهت شستشوي فرش استفاده نشود و از مواد شوينده‌اي استفاده شود كه كاملاً خنثي بوده و فاقد تركيبات اسيدي و يا قليايي شديد ‌باشند[10].

عدم وجود يك برنامه دقيق شستشو عامل اصلی کاهش کیفیت فرش و سایر کفپوش ها می باشد. متأسفانه در بعضي از انواع برنامه هاي نگهداري، فرش بسيار کثيف مي شود و يا فرش توسط افراد غير حرفه اي شسته مي گردد. با اين نحوه شستشو، تمام لکه ها برطرف نمي شوند و عمل دوباره کثيف شدن  به نحوی که در شکل  (9) نشان داده شده است، بعلت مواد شيميايي باقي مانده بر روي فرش به سرعت اتفاق مي افتد.
براي جلوگيري از اين مشکل بايد لکه ها را در همان موقعي که ایجاد می شود پاک نمود، در واقع بايد زمان ما بين دوره هاي شستشو را كاهش داد و عمل آب كشي فرش را به بهترين نحو انجام داد تا فرش كاملا عاري از مواد شوينده بشود به اين ترتيب تغييرات ظاهري فرش به مقدار زيادي کاهش مي يابد. شكل(9) كاهش افت شيب كيفيت فرش را به علت كوتاه شدن فاصله زماني شستشو نشان مي دهد[16].
به منظور ارزیابی روش های شستشو و نگهداری فرش از روشهای زیر استفاده می شود:

شكل 9- كاهش كيفيت فرش به علت زياد بودن فاصله زماني بین دوره هاي شستشو و  كاهش شيب افت كيفيت فرش با استفاده از فاصله های زمانی منظم را نشان مي دهد [16].

اندازه گيري عددي ميزان کثيفي
به منظور اندازه گيري ميزان كثيفي فرش از فاكتور E∆ استفاده مي شود. E∆ اندازه عددي مجموع اختلاف رنگ بين يک فرش نو و يک فرش کثيف مي باشد. هر چه فرش کثيف تر بشود رنگ آن بيشتر کدر می شود و اين روند تا اشباع کامل فرش از کثیفی ادامه پيدا مي کند. میزان تغيير رنگ فرش توسط پارامتر E∆ بيان می شود. مقدار E∆ با ميزان کثيفي فرش همبستگي دارد[18].
میزان اختلاف رنگ و اعداد نسبت داده شده در شکل (10) نشان داده شده است.
سنجش كثيفي ها  با اين روش نشان می دهد كه: قبل از E∆  برابر 3، فرش باید مورد شستشو قرار بگيرد [18].

استفاده از فلوئورسانس‌ اشعه ايكس

شكل 10- مقادير اختلاف رنگ E∆ [18]

فلوئورسانس‌ اشعه ايكس به منظور آزمايش ميزان آلودگي هاي سربي فرش استفاده می شود [21]. فلوئورسانس‌ اشعه ايكس تكنولوژي استاندارد و تكنيك دقيقي است كه به منظور تعيين ميزان سرب موجود در كثيفي هاي فرش استفاده  می شود.  به منظور اينكه ميزان كارايي یک روش شستشو و نگهداری بررسي شود در سال 2000 موسسه قالي و فرش ماشين هاي شستشوي فرش و مواد شوينده را مورد بررسي قرار داد. آزمایش استانداردي كه به اين منظور انجام شد شامل كثيف كردن فرش هاي با خاب بريده و حلقه اي توسط مخلوط مواد كثيف شبيه سازي شده، شستشوي فرش ها توسط روش هاي استاندارد و اندازه گيري اينكه چه مقدار مواد از روي فرش برداشته شده، توسط وزن كردن نمونه ها قبل از عمل شستشو و بعد از عمل شستشو بود. اگر چه اين آزمايش مجموع مواد برداشته شده توسط عمل شستشو را نشان مي دهد اما بیانگر اینکه چطور انواع مختلف كثيفي ها به فرايند شستشو پاسخ داده اند. اين موضوع براي توليد كنندگان جارو و بخارشو بسيار مهم مي باشد كه بدانند چگونه توليدات خود را اصلاح كنند تا بهترين كارايي را در پروسه شستشو بدست آورند. در سال 2005 موسسه از تحليلگر فلوئور سانس اشعه ایکس  به منظور شناسايي نوع موادي كه در فرايند شستشو برداشته مي شوند استفاده كرد. واحد فلوئور سانس اشعه ایکس مواد را با اشعه ايكس بمباران مي كند و تشعشعاتي كه از مواد بر مي گردد را آناليز مي كند. چون هر عنصر يك نوع تشعشع با شتاب و طول موج مشخص توليد مي كند، آناليزگر نوع و مقدار هر عنصر در نمونه را نشان مي دهد. از اين روش امروزه به منظور سنجش كارائي ماشين هاي شستشوی فرش استفاده مي شود [15].

جدول 3- حداقل ملزومات يك ماشين بخار شوي دستي[13]

نتیجه گیری
به منظور بهبود كيفيت محيط داخلي ساختمان، حفظ سلامتي افراد، ارزشمند کفپوش ها، شستشو و نگه داري کفپوش از اهميت بالايي برخوردار است، بدين منظور تدوين يك برنامه منظم شستشو و نگه داري از اهميت بالايي برخوردار است.  شناخت انواع روش هاي نگهداري از اهميت بالايي برخوردار است، اينكه بدانيم در هر محل از چه روشي استفاده كنيم و یا از چه روشي به صورت روزانه و يا دوره اي استفاده كنيم سودمند است. آشنایی با انواع عوامل آسیب زای فرش به انتخاب صحیح روش شستشوی فرش کمک می کند.
در بین روش های شستشوی فرش بهترين روش بخار شويي مي باشد، زيرا تمام كثيفي هاي موجود در فرش را استخراج مي كند. بخار شوي مستقر بر روي خودرو بهترين گزينه مي باشد زیرا این روش دمای آب را بيشتر بالا می برد، روند شستشو را تسريع مي بخشد و آب را با قدرت بيشتري به درون فرش پرتاب مي كند و حتی تمام كثيفي هايي كه در داخل ريشه فرش هستند را نیز خارج مي كند و دارای قدرت مکش بالایی به منظور برداشت محلول آب، مواد شوينده و كثيفي ها نیز می باشد. از بخار شوي دستي براي فضاهايي که بخار شوي مستقر برروي خودرو به آن دسترسي ندارد استفاده مي شود. به منظور سنجش میزان کارایی روش ها و ماشین آلات شستشوی فرش و تخمین زمان مناسب شستشو، می توان از روش های فلوئورسانت اشعه ایکس و اندازه گیری عددی میزان کثیفی به ترتیب استفاده نمود.

منابع
1- توسلي، محمدسعيد. و رنجبر، رضا. “فرش و كفپوش‌هاي ماشيني”. دانشگاه اميركبير، تهران، 1367.
2- home page of http//www.tabriziau.ac.ir
3- نصيري، محمدجواد. “سيري در هنر قاليبافي ايران”. انتشارات مؤلف، تهران، 1374.
3- Buttner, M.P; Cruz-Perez, P; Stetzenbach, L.D; Garrett, P.J; Luedtke, A.E. “Measurement of airborne fungal spore dispersal from three types of flooring materials”, Kluwer Academic Publishers, Vol.18, P.1-11, 2002.
4-Beguin, H; Nolard, N. “Prevalence of fungi in carpeted floor environment: analysis of dust samples from living rooms, bedrooms, offices and school classrooms”, International Journal of Aerobiologia, Vol.12, P.113-120, 1996.
5-Beguin, H; Nolard, N. “Relationship between mycobiota in wall-to-wall carpet dust and age of carpet”, Kluwer Academic Publishers, Vol.15, P.299-306, 1999.
7- احمدي، زهرا. “مراقبت و نگهداري از قالي. قالي ايران”. شماره 44 ، مهر 81.
8- home page of  http://www.rugandcarpets.com  
9- home page of  http://
10-  بهرامي، سيما. “نگهداري فرش”. شقايق روستا، 1375.
11- Roberts, J.W; Glass, G; Clifford, W.S; Hummer, P.G. “Reducing dust, lead, dust mites, bacteria, and fungi in carpets by vacuuming”, Environmental Contamination and Toxicology, Vol.36, P.477-484, 1999.
12-  ارداني، فريبا. “غبارگيري”. شقايق روستا، 1375.
13- home page of  http//www.abchomecare.com
14- home page of http:// www.feltexcommercial.com
www.carpet-rug.org home page of  http:// 15-
16- home page of  http:// www.fabrica.com
17- home page of  http:// www.blisscarpetcare.com
18- home page of  http:// www.whittakersystem.com
19- home page of  http:// www.maxi-steam.com
20- home page of  http://  www.nacecaresolutions.com
21- Bero, B.N; Vonbraun, M.C; Knowles, C.R; Hammel, J.E. “The use of x-ray fluorescence to detect lead contamination of carpeted surfaces”, Environmental Monitoring And Assessment, Vol.27, P.17-33, 1993.
22- Roberts, J.W; Glass, G; Mickelson, L. ”A pilot study of the measurement and control of deep dust, surface dust, and lead in 10 old carpets using the 3-spot test while vacuuming”, Environmental Contamination and  Toxicology, Vol.48, P.16-23, 2004.