حمايت حقوقي از فرش ايران با استفاده از علايم تأييدي

چكيده‎:

‎با‎ ‎توجه به اهميت هنرـ صنعت فرش در ايجاد اشتغال و صادرات غير نفتي ايران و‎ ‎با در نظر گرفتن اين امر كه كشورهاي رقيب ايران با تقليد از نقش‌ها و‎ ‎طرح‌هاي ايران بيش از پيش در صدد گرفتن سهم بيشتري از بازارهاي جهاني‎ ‎هستند، علائم تأييدي كه در موافقت‌نامه مادريد در مورد ثبت بين‌المللي‎ ‎علائم بدان اشاره شده است؛ مي‌تواند ابزار حقوقي خوبي براي حمايت از فرش‎ ‎ايران باشد‎
.
‎واژگان كليدي: علايم تأييدي، موافقت‌نامه مادريد، فرش ايران
Cerificotion Mark, Madrid agreement, Persian Caroet

1‎ـ علامت تأييدي چيست؟‎ ‎علايم تأييدي براي تبعيت از استانداردهاي مشخص شده اعطا مي‌شوند اما محدود‎ ‎به هيچ عضوي نيستند؛ هر كس كه محصولاتش با بعضي استانداردهاي معين و موجود‎ ‎برابري مي‌كند، مي‌تواند از اين علايم استفاده كند‎.

2‎ـ تفاوت علائم تأييدي با علايم جمعي‎: ‎قبلا گفته شد كه علائم تأييدي يا تضميني، علامتي است كه صرفاً براساس‎ ‎استاندارد معيني مورد استفاده قرار مي‌گيرد. تفاوت اين علامت با علامت‎ ‎جمعي اين است كه: الف ـ علايم جمعي تنها توسط شركت‌هاي مشخص مثل اعضاي‎ ‎اتحاديه كه مالك علامت جمعي است مورد استفاده قرار مي‌گيرد، در صورتي كه‎ ‎علايم تأييدي ممكن است توسط هر كسي كه بتواند كالا و خدمات خود را با‎ ‎استاندارد تعيين شده مطابقت دهد مورد قرار گيرد. ب ـ استفاده‌كنندگان از‎ ‎علايم تأييدي يا تضميني الزامي به توليد محصولات در يك منطقه خاص‎ ‎جغرافيايي ندارند؛ به عبارت ديگر وابستگي به اقليم در اين نوع علامت وجود‎ ‎ندارد. ج ـ تفاوت ديگر اين كه مالكين جمعي بر خلاف علامت تأييدي، از‎ ‎استفاده از علامت منع نشده‌اند، در صورتي كه در علامت تأييدي به منظور‎ ‎تأمين بي‌طرفي، مالك علامت اجازه ندارد از آن استفاده كند، به حدي حتي عدم‎ ‎توجه به اين اصل، ممكن است به ابطال يا لغو اعتبار علامت منجر شود. دـ‎ ‎علائم تأييدي بر خلاف علايم جمعي كه بيشتر به عضويت اعضا تأكيد دارند به‎ ‎استاندارد كيفي خاص مي‌پردازند كه به كيفيت كالا يا خدمات مربوط مي‌شود؛‎ ‎بدين صورت كه هر كسي بتواند اين استاندارد كيفي را دارا باشد، مي‌تواند از‎ ‎علايم تأييدي استفاده كند.1‏
01ـ ميرحسيني: سيدحسن، مقدمه‌اي بر حقوق مالكيت معنوي، چ 2، نشر ميزان، 1385 ص 172‏

‎3‎ـ تفاوت علامت تأييدي با نشانه‌هاي جغرافيايي‎: ‎در‎ ‎مورد تفاوت نشانه جغرافيايي با علامت تأييدي مي‌توان گفت كه نشانه‎ ‎جغرافيايي در صدد متمايز كردن و نشان دادن محصول يك “منطقه جغرافيايي خاص‎” ‎است كه كيفيت شهرت يا ساير ويژگي‌هاي آن محصول اساساً مربوط به آن منطقه‎ ‎جغرافيايي است، در حاليكه علامت تأييدي در صدد متمايز كردن محصول “يك گروه‎ ‎خاص” است. در واقع علامت تأييدي، علامتي است براي نشانه‌گذاري و متمايز‎ ‎كردن محصول يك گروه خاص‎.

4‎ـ تفاوت علامت تأييدي با علامت تجاري‎: ‎علامت تأييدي با علامت تجاري تفاوت دارد؛ زيرا علامت تجاري نبايد توصيفي‎ ‎باشد بلكه بايد وجه مشحصه و تمييزدهندگي داشته باشد، اما علائم تأييدي‏‎ ‎مي‌توانند با توصيف جغرافيايي محل يا كالا يا خدماتي كه به آن اختصاص‎ ‎يافته، وجه مشخصه پيدا كنند. دومين تفاوت عمده اين است كه علامت تجاري‎ ‎براي مالك آن ايجاد حق انحصاري مي‌كند ولي علايم تأييدي براي مالك يا‎ ‎مالكين اختصاص پيدا نمي‌كند بلكه فقط مصرف‌كنندگان هستند كه از آن بهره‎ ‎مي‌برند‎.

5‎ـ ويژگي‌هاي علايم تأييدي‎:‎پس از اين كه با مفهوم علامت تأييدي و فرق آن با بعضي مفاهيم مشابه، مشخص شد اكنون به بررسي ويژگي‌هاي علايم تأييدي مي‌پردازيم‎
.
‎الف) علايم تأييدي براي مالك يا مالكان آن حق انحصاري ايجاد نمي‌كند‎:‎اين‎ ‎ويژگي‌مشترك بين علائم تأييدي و علائم جمعي است، بدين معني كه مالك يا‎ ‎مالكان علامت تأييدي فقط در ارتباط با بررسي ويژگي‌ها و كيفيت مشخص شده‎ ‎براي محصولات و اظهار نظر درخصوص رعايت يا عدم رعايت آن موارد صلاحيت‎ ‎دارند و هيچ حق انحصاري در اين ارتباط به آنها تعلق نمي‌گيرد و هر شخصي با‏‎ ‎رعايت استانداردهاي كيفي مشخص شده مي‌تواند از اين علامت استفاده كند. به‎ ‎عبارت ديگر، سيستم حاكم را به نوع علايم، بر خلاف علامت تجاري، باز‎ ‎مي‌باشد، نظير علامتUPV  ‎يا‎ ISO 9000 ‎كه نشانگر حداقل استانداردهاي كيفي‎ ‎مي‌باشد‎
.
‎ب) علايم تأييدي قابل نقل و انتقال نيستند‎:‎اين‎ ‎ويژگي‌ از نتايج مورد اول مي‌باشد؛ بدين توضيح كه چون علامت تأييدي براي‎ ‎مالك يا مالكان آن حق انحصاري ايجاد نمي‌كند، لذا اين علائم قابل نقل و‎ ‎انتقال نيستند. به عبارت ديگر مالك علامت تأييدي هيچ حقي در مورد علامت‎ ‎ندارد كه بتواند خواهان انتقال آن حق باشد، فقط مي‌تواند از مزاياي آن‎ ‎بهره‌مند شوند‎
.
‎ج) علايم تأييدي توسط مرجع صلاحيت‌دار اعطا مي‌شوند‎.‎
به عنوان مثال نشان‎ Wool mark ‎يك علامت تأييدي ثبت شده براي شركت‎ Wool mark ‎است‎.
Wool mark ‎يك سمبل تضمين كيفيت بوده؛ بيانگر اين است كه محصولاتي كه اين علامت‎ ‎بر روي آنها مي‌باشد، صد در صد از پشم جديد ساخته شده‌اند و از ويژگي‌هاي‎ ‎دقيق شركت‎ Wool mark ‎تبعيت مي‌كنند‎
.
‎اين علامت در بيش از 140 كشور‎ ‎ثبت شده و پروانه آن به توليدكنندگاني كه با اين استانداردهاي كيفيت‎ ‎برابري كنند، در 65 كشور اعطا شده است.

1 –  اگر اين طرح در مورد فرش دستباف‎ ‎ايران اجرا شود، 2 راه حل وجود دارد. اول اينكه براي همه فرشهاي توليد شده‎ ‎در ايران كيفيتي خاص در نظر گرفته شود؛ بدين معني كه يك متولي خاص كه در‎ ‎اين مورد مي‌تواند مركز ملي فرش ايران باشد، به تمام توليدكنندگاني كه‎ ‎بتوانند شاخصه‌هاي تعيين شده از قيبل نوع پشم،‌ رنگ، بافت و پرداخت را‎ ‎رعايت كنند گواهي كيفيت فرش اعطا نمايد ولي دومين راه حل كه عملي‌‌تر‎ ‎مي‌نمايد اين است كه اتحاديه‌هاي استاني هر كدام براي منطقه خود ويژگي‌ها‎ ‎و مشخصه‌هايي تعريف كنند كه هر توليدكننده با رعايت آن ويژگي‌ها بتواند‎ ‎گواهي كيفيت را دريافت كند. راه حل دوم با توجه به تنوع ويژگي‌هاي فرش‎ ‎دستباف در هر منطقه ايران و پراكندگي و همچنين جمعيت بالاي آن مي‌تواند‎ ‎عملي‌تر باشد؛ در اين صورت مركز ملي فرش ايران نيز مي‌تواند بر كار‎ ‎اتحاديه‌ها نظارت داشته باشد. بحث ديگري كه در اين خصوص قابل ذكر است اين‎ ‎كه علامت تأييدي بايد ابتدا از طرف مقام صلاحيت دار درخواست گردد، بدين‎ ‎معني كه در مثال پيش گفته هر يك از اتحاديه‌هاي فرش بايد رعايت ضوابط‎ ‎قانوني نسبت به درخواست علامت تأييدي از مقام صلاحيت‌دار اقدام نمايند. در‎ ‎ايران با توجه به اين كه متولي اصلي امور مربوط به علائم اعم از تجاري،‎ ‎جمعي و تأييدي و همچنين مرجع ثبت آنها مطابق قانون، داره كل مالكيت صنعتي‎ ‎مي‌باشد به نظر مي‌رسد كه همين مقام، صلاحيت صدور علايم تأييد را داشته‎ ‎باشد‎
.
‎د) مرجع اعطا كننده گواهي نمي‌تواند خود توليد كننده كالا باشد‎.‎در‎ ‎علايم تأييدي با توجه به اينكه آن‌ها متعلق به هيچ شخص يا گروهي نيستند و‎ ‎مالك خاصي ندارند و فقط يك مقام اعطا كننده گواهي وجود دارد؛ بايد توجه‎ ‎داشت كه براي رعايت اصل بي‌طرفي مقام اعطاكننده گواهي نمي‌تواند خود نسبت‎ ‎به توليد كالا از همان نوع اقدام كند، چه در اين صورت اين خطر وجود دارد‎ ‎كه حالت انحصار به وجود آيد و اصل بي‌طرفي در اين امر رعايت نشود‎
.
1‎ـ علائم تجاري طرحهاي صنعتي و اختراعات، قدم به قدم از آفرينش تا ثبت، ترجمه غلام سلطاني، ص 42 و 43‏

2ـ مواد 33 و 39 قانون جديد اختراعات، طرحهاي صنعتي و علائم تجاري 86‏

‎6‎ـ آيا قواعد عمومي علائم تجاري برعلايم تأييدي انطباق هستند؟
در‎ ‎رأي ديوان عالي سوئيس در ژوئن 2006 آمده است كه قواعد علائم تجاري براي‎ ‎علائم تأييدي نيز قابل اعمال هستند ولي دادگاه به اين نكته توجه نكرده كه‎ ‎در صورتي كه يك نشانه جغرافيايي به عنوان علامت تأييدي به ثبت رسيده باشد،‎ ‎وضعيت چگونه است؟ ولي به نظر مي‌رسد در اين مورد هم قواعد عمومي علايم‎ ‎تجاري قابل انطباق باشد البته در اين موارد ويژگيهاي پيش گفته علائم‎ ‎تأييدي در اجراي قواعد حاكم بايد در نظر گرفته شود‎.

7‎ـ اهميت حمايت از فرش دستباف ايران به عنوان علامت تأييدي‎:‎
اولين‎ ‎نكته مهم در اين ارتباط اين است كه اولاً چون اين علايم از طريق سيستم‎ ‎مادريد‎ ‎ثبت و حمايت مي‌شوند، كشورهاي‌ زيادي را در برمي‌گيرد به بيان ديگر‎ ‎هم اكنون (دسامبر 2008) 82 كشور عضو موافقت نامه مادريد هستند كه يكي از‎ ‎اعضا اتحاديه اروپاست كه به تنهايي (27) عضو دارد و ديگر اينكه كشورهاي‎ ‎رقيب ايران همچون چين و تركيه و همچنين اكثر كشورهاي مقصد فرش همچون‎ ‎آمريكا، انگليس، ژاپن، آلمان و فرانسه عضو اين موافقت نامه و پروتكل آن‎ ‎مي‌باشند‎
.
8‎ـ امكان حمايت همزمان فرش ايران توسط دو ابزار حقوقي‎:‎
علاوه‎ ‎بر نشانه‌هاي جغرافيايي كه مي‌توان براي حمايت از فرش‌هاي ايراني از آن‎ ‎كمك گرفت، همزمان مي‌توان اين نشانه‌ها را به عنوان علايم تأييدي ثبت و‎ ‎حمايت نمود، البته به شرطي قوانين داخلي اين امر را منع نكرده باشند كه در‎ ‎خصوص مورد با بررسي قوانين موجود به نظر نمي‌رسد كه اجرايي اين طرح مشكلي‎ ‎برخورد كند، لذا فرش ايران را هم از طريق نشانه‌هاي جغرافيايي و هم از‎ ‎طريق علايم تأييدي و مطابق موافقت نامه مادريد و پروتكل آن حمايت نمود در‎ ‎سوئيس برخي از نشانه‌هاي جغرافيايي قبلاً به عنوان علامت تأييدي به ثبت‏‎ ‎رسيده‌اند براي مثال‎ VACHERIN, TILSITER‎، هر كدام علامت تأييدي براي نوع‎ ‎از ……. هستند.

همچنين مشكلاتي كه براي ثبت فرشهاي ايران از طريق‎ ‎كفرانسيون ليسبون به عنوان نشانه‌ جغرافيايي بود با اين علائم برطرف خواهد‎ ‎شد. به عنوان مثال تعيين دقيق منطقه جغرافيايي كه كيفيت، شهرت يا ساير‎ ‎ويژگيهاي محصول منتسب به آن است يكي از دشواريهاي نظام ثبت ليسبون بود ولي‎ ‎در علايم تأييدي اين مشكل وجود ندارد و هركس اگر چه دقيقاً در يك منطقه‎ ‎جغرافيايي خاص نباشد، اگر بتواند استانداردها و مشخصه‌هاي تعيين شده براي‎ ‎يك علامت تأييدي را احراز كند مي‌تواند از آن علامت براي محصول خود‎ ‎استفاده كند. علاوه بر اينها مي‌توان اين موارد را به عنوان مزيت‌هاي‎ ‎حمايت از فرش ايران با استفاده از علايم تاييدي ذكر كرد‎:

1‎ـ كمك به توليدكنندگان براي دريافت قيمت بيشتر براي محصولاتشان
2ـ تضمين كيفيت كالابراي مصرف كنندگان
3ـ گسترش و پيشرفت اقتصاد روستا
4ـ حمايت از دانش سنتي و توانمندسازي دانش محلي
5ـ كنترل كيفيت
6ـ‎ ‎اشتراكي كردن‎ (collectivization) ‎بدين معني كه اين كار توليدكنندگان را‎ ‎قادر مي‌سازد كه با هم مشترك شوند و محصولات خود را به قدر لزوم و با قيمت‎ ‎مشخص عرضه كنند‎

‎همچنين با جمع شدن توليدكنندگان تحت عنوان دارندگان علامت تأييدي، امكان پيگيري حقوقي به صورت موثر وجود دارد‎. ‎

نگارنده : آقای عباس عبادتی